.JPG) |
Kunstenares
Ceseli Josephus Jitta legt haar techniek uit aan gevolmachtigd minister Mevrouw
Wiels.
|
door Mineke de Vries
In het Centrum voor Beeldende Kunst in Amsterdam werd eind
juni de tentoonstelling Hommage aan Frank
Martinus Arion geopend. Zes professionele beeldend kunstenaars en zes
dichters lieten zich inspireren door Arions roman Dubbelspel uit 1973, die nog altijd actueel blijkt te zijn. De
gevolmachtigd minister van Curaçao, mevrouw Wiels verrichtte de opening en
feliciteerde namens de regering van Curaçao de stichting Cimaké met deze
tentoonstelling over één van de belangrijkste schrijvers van het eiland Curaçao.
Aangrijpende woorden en indringende beelden zijn te horen en
te zien op de tentoonstelling; schrijver Frank Martinus Arion maakt nog altijd
emoties los met zijn boek
Dubbelspel.
De banniers met gedichten en de wanden met schilderijen staan opgesteld achter
een blauw lint, dat straks officieel wordt doorgeknipt, waarna de
tentoonstelling voor het publiek is geopend en te zien is tot 22 juli. In het
decor tussen schilderijen en gedichten zitten vier vrouwen aan een tafeltje
domino te spelen.
Dubbelspel, het
verhaal van Arion over vier dominospelende mannen en hun vrouwen, waarin
dubbelspel tegelijk een dubbel thema is: het dominospel zelf en het overspel
van de echtgenoten is onderlegger voor de problematiek rond de sociale
verhoudingen op de Antillen. Filmmaker Cindy Kerseborn, initiatiefneemster van
deze tentoonstelling wil met de thema’s uit het boek de sociale, culturele en
politieke verhoudingen neerzetten, maar ook een stap maken in het oplossen van
allerlei tegenstellingen: zwart/wit, man/vrouw. Kerseborn: “Dit komt bijvoorbeeld
tot uiting in de verschillende nationaliteiten van de kunstenaars die we voor
deze tentoonstelling hebben gevraagd.” De Stichting Cimaké Foundation waaraan
Kerseborn is verbonden, maakt audio-visuele producties en organiseert lezingen,
conferenties en tentoonstellingen over personen die een speciale betekenis
hadden voor het land van herkomst en voor het land van aankomst. “Op dit moment
maken we een drieluik van schrijvers, die die betekenis vertolkten, van wie de
eerste de Surinaams-Nederlandse schrijver Edgar Cairo en nu de tweede de
Antilliaans/Nederlandse Arion.”
 |
Vier
dominospelende vrouwen
te midden van de tentoonstelling |
Dominotaart
Als opstapje naar de officiële opening is er taart in de
vorm van dominostenen, kunnen we luisteren naar een aantal voordrachten en
kijken naar een Curaçaose dansgroep. Na de inleiding van de directeur van het
Centrum voor Beeldende Kunsten roemt Glenn Helberg als voorzitter van OCAN (Stichting
Overlegorgaan Caribische Nederlanders) Arion als schrijver: “Het mooie is dat
hij zowel het Nederlands als het Papiaments op hoog niveau beheerst. Hij geeft
duidelijk aan dat onderwijs en opleiding je naar een hoger plan brengen.” De
gelaagdheid van de roman met als titel Dubbelspel
licht hij toe aan de hand van allerlei woorden met het woord dubbel erin.
“Het is ons collectief trauma, wat we moeten oplossen. Aanbevelingen daarbij
zijn dat je verantwoordelijkheid neemt voor je eigen leven, maar bijvoorbeeld
ook dat je helden kiest met wie jij je kunt identificeren.” Helberg schuift een
jonge man naar voren die vanuit zijn eigen ervaring vertelt over het machismo,
één van de thema’s uit het boek: als vaders wegvallen wordt de zoon automatisch
de macho, maar we moeten uit die rol. Een zoon moet het kind blijven van zijn
moeder en niet de man in huis worden. Het roept onzekerheid op bij de zoon, dat
zich uit in agressief gedrag over dingen waarop hij geen controle heeft.
Helberg: “Arion leerde ons om uit deze gelaagdheid te stappen.”
Dubbel zes!
De tentoonstelling maakt deel uit van een groter project
Hommage aan Arion, dat uiteindelijk
resulteert in een zestig minuten durende documentaire die op 10 oktober in
première gaat in de openbare bibliotheek van Amsterdam. In de documentaire
worden beeldfragmenten gebruikt uit de tentoonstelling, maar bijvoorbeeld ook
uit het debat dat in april plaatsvond, een debat met acht Antilliaanse mannen
over machismo dat bepalend is
voor de verhouding tussen mannen en vrouwen op de Antillen, maar in Nederland
onder Antillianen aan het veranderen is. Ook is er een literaire avond, gewijd
aan het vrouwbeeld in het oeuvre van Frank Martinus Arion, waarin de ‘moedige vrouw’
centraal staat. Ook hiervan komen fragmenten terecht in de documentaire.
Overigens wordt van de tentoonstelling een kunstboek gemaakt, waarin de
reproducties worden opgenomen van de schilderijen en gedichten en waarin ook
een drietal essays komt over het werk van Arion in het spanningsveld van de
Antilliaanse en Nederlandse cultuur, Arions eigen dubbelspel dus.
Intuïtie overwint
Onder de dichters die een bijdrage aan de tentoonstelling
leverden, was de stadsdichter van Amsterdam Menno Wigman. Zowel Wigman als Charlton
Marcos en Olga Orman droegen tijdens de opening hun gedicht voor. Ook van de veelzijdige
Arubaanse schrijver en dichteres Joan Leslie hing een gedicht met Dubbelspel als inspiratiebron, zowel in
het Nederlands als in het Papiaments: Overleven zal ik. Leslie, auteur van onder
andere de boeken Bloeiende Flamboyant
en Compa Nanzi’s Capriolen, kwam in
1975 naar Nederland waar ze de analistenopleiding en de HBO-Verpleegkunde deed
en zich verdiepte in de psychiatrie. Het schrijven als hobby groeide steeds
meer uit tot professioneel schrijverschap. Over Dubbelspel zegt ze: “Ik vind het boek ontzettend goed op alle thema’s,
zoals de vrouw die altijd wordt gezien als zwak, maar juist zo sterk is en het
wakker schudden van mannen. In mijn gedicht waarin ik mij laat inspireren door
Arion heb ik de armoede gepersonificeerd. Het gedicht lijkt op de strijd tussen
man en vrouw maar is de vrouw in gesprek met de armoede. ‘Armoe, als een
slingerplant klim je tegen mij op, je ranken als sliertige tongen grijpen,
likken en verkennen mijn lichaam.’ De intuïtie van de vrouw wint het
uiteindelijk van de armoede. Ik verweef het dominospel erin en zo laat ik ook changá
erin voorkomen: ‘Als de aloë in droge tijden, als de boterbloem altijd gekleed
in zonnestralen. Overleven zal ik!’ ” Joan Leslie schrijft zowel in het Papiaments,
Engels als Nederlands. Ze zit in het bestuur van Simia Literario, een schrijfgroep
die zo’n vijftien tot twintig Antilliaanse en Nederlandse schrijvers telt. Ze
vierden onlangs hun tweede lustrum. “We bespreken verhalen en gedichten en
bieden een podium. En gezamenlijk maakten we een boek over Tula.”
Beklemming op glas
Naast de prachtige foto’s van fotografe Xiaoxiao Xu was vooral het schilderij
op glas in het oog springend. De zestigjarige Amsterdamse Ceseli Josephus Jitta
vertokte in deze indrukwekkende glasplaat het gevoel dat
Dubbelspel bij haar opriep. Ceseli kan zich nog goed herinneren
dat het boek uitkwam: “Het was erg spraakmakend en ik vond het prachtig om te
lezen. Ik heb het nu herlezen en vind het opnieuw fantastisch. Ondanks dat ik
nooit op Curaçao ben geweest komt de sfeer gewoon uit het boek: ik voel de warmte,
ik zie de schaduwen, ik leef mee met de vrienden c.q. vijanden. Heel bijzonder
hoe het beklemmende gevoel wordt opgeroepen, ik krijg het er zelf benauwd van
als ik het lees. Ik heb dat gevoel beeldend willen overbrengen.” Je ziet het
terug in de schaduwen op de tafel waaraan het viertal dominospelers zit en
tevens wijst ze op het licht dat op de donkere huid valt en dat ze sterk heeft
geaccentueerd. Het werk op de glasplaat valt uiteen in drie delen: het groepje
van vier mannen dat van bovenaf gezien om de tafel is gesitueerd en waarin de
rivaliteit wordt geuit. In het midden is er de vrouwenfiguur Boeboe met haar verleidelijke
heupen en borsten. Helemaal links is heel abstract een vrijend stel
geschilderd. Drie losse tekeningen die door de thematiek met elkaar zijn
verbonden. Jitta maakt er vervormingen in de ruimte van. “Omdat de verf onderop
de glasplaat is aangebracht werk je als het ware op een averechtse manier. Je
kunt erdoorheen kijken en je werkt dus andersom met aanbrengen. Het is vechten
tegen de beperkingen om die uiteindelijk te overwinnen.” Het werk is gemaakt
met acrylverf en bladgoud. Haar stijl zou ze zelf omschrijven als figuratief
expressionistisch.
Wisseltrofee
Op de tentoonstelling zijn verder te bewonderen de trofee en de penningen voor
de jaarlijks te organiseren dominowedstrijd, vervaardigd door de
Nederlands-Curaçaose beeldend kunstenaar Nelson Carrilho. Het dominotoernooi,
waarbij Antillianen uit tien Nederlandse steden tegen elkaar uitkomen, is ook
één van de initiatieven binnen de Hommage
aan Arion. Carrilho: “Arion droeg zijn boek op aan de vrouwen met moed, ook
mijn trofee is een moedige vrouw. Voor het manipuleren en misleiden tijdens het
spel gebruiken de dominospelers maskers waarachter ze zich verschuilen maar die
worden laag na laag ontsluierd. Het gaat uiteindelijk om de leegte achter de
maskers. Het spel is een metafoor voor hun werkelijkheid. Wat overblijft is een
dodelijke leegte die ons aankijkt. Hun ware aard blijkt een
minderwaardigheidscomplex en politieke macht een klucht. Het spel van de liefde
wordt langzaam tot haat en leidt uiteindelijk tot zelfdestructie, de dood. Maar
alleen de vrouw is de eeuwig scheppende kracht en duldt geen tegenstand.” Dat is
de vrouw die hij ontwierp voor de Frank Martinus Arion wisseltrofee.
Carrilho werd na de kunstacademie in Utrecht professioneel beeldhouwer. “Ik weet
nog dat het boek uitkwam. Er waren amper boeken van zwarte schrijvers, de
eerste zwarte bookshop kwam in 1980
in Amsterdam, waar je de Caribische auteurs vond. Omdat
er nooit gesproken werd over dit soort onderwerpen, leken er geen Antilliaanse
rolmodellen te zijn, geen schrijvers of kunstenaars aan wie ik me kon spiegelen.
Dit boek was een aanzet, het speelde een belangrijke rol in mijn zoektocht naar
mijn identiteit. Het had een enorme impact op mijn ontwikkeling, maar ook op
die van vele Antilliaanse studenten in hun strijd voor hun identiteit sinds de
revolutie van 1969.”
De persoonlijke zoektocht uitte zich ook in zijn kunst, want kunst is een
voertuig om jezelf te leren kennen. In dat kader ging hij door middel van Afrikaanse
dans op zoek naar zijn zwarte bron. “Het is belangrijk informatie te krijgen
over je roots, want pas dan ben je ook als kunstenaar vrij om op pad te gaan.
Pas na je individuele zoektocht word je meer universeel.”
Veertig jaar na dato is
Dubbelspel nog steeds in staat kunstenaars te inspireren, zo blijkt uit de gedichten,
schilderijen, beelden en foto’s uit Hommage aan Arion. De bekende thema’s uit
de roman worden verpersoonlijkt, in eigen perspectief geplaatst of aan de
moderne tijd aangepast.
….
‘’het was
alsof ik op een eiland stond
een eiland
is niets anders dan een handzaam jachtgebied
omringd door
Delfts blauw water
als het
tropisch is met palmen en hotels
en achterop
wat lijntjes voor adres en naam
en onderaan wat is het prachtig hier
de mensen zijn heel vriendelijk en zo gewoon
veel groetjes, liefs, tot binnenkort –‘’
(Alfred Schaffer – Noodweer)
Foto’s: Mineke de
Vries
[Dit verslag verscheen al vorig jaar in de Amigoe, maar wilden we toch graag nog
onder de aandacht brengen – red. CU.]
.JPG)
