 |
| Aankomst van Columbus in de Nieuwe Wereld |
door Karwan Fatah-Black
Na Charles
Mann’s boek 1491 over Amerika vóór de Columbiaanse Uitwisseling,
verscheen in 2011 zowel de Engelstalige editie als de Nederlandse vertaling van
1493 over de wereld ná de Columbiaanse Uitwisseling. Het boek van Mann
is een indrukwekkende geschiedenis over de mondiale gevolgen van de uitwisseling
van mensen, ziekten, dier- en plantensoorten die op gang kwam nadat Colón
(Columbus) in 1492 van Europa naar Amerika en terug voer.
 |
| Microcyclus ulei |
Deze uitwisseling is na 420 jaar
nog niet voltooid en 1493 is dan ook niet alleen een historisch boek.
Mann profeteert over het verwoestende effect dat de schimmel Microcyclus
ulei zou kunnen hebben zodra die vanuit de Amazone de rubberbomen achterna
zou reizen naar de onmetelijke monoculture rubberplantagegebieden in Zuidoost-Azië
(pp. 351-362). Er zijn nog geen directe vluchten tussen de Amazone en deze
gebieden, waardoor de schimmel de oversteek nog niet heeft gemaakt. Maar zodra de
verbinding er is, zou de schimmel industrie en mobiliteit op grote schaal
kunnen ondermijnen. Het massaal afsterven van rubberbomen zou bijvoorbeeld
betekenen dat er geen betrouwbare banden meer geproduceerd kunnen worden waarop
vliegtuigen veilig kunnen landen. Dat scenario is apocalyptisch, maar sluit
naadloos aan op zijn bespreking van voorbeelden uit de geschiedenis van de
catastrofale effecten van Plasmodium vivax uit Europa, Plasmodium
falciparum uit Afrika (beide zijn vormen van malaria) of Phytophthora
infestans (aardappelziekte)
uit Amerika.
 |
| Charles C. Mann |
Mann vraagt
zich af of deze en andere ziekten het ontstaan van de trans-Atlantische
slavenhandel en de moderne landbouw op hun geweten hebben. Hij baseert zich in
zijn boek op recent wetenschappelijk onderzoek en is de wereld rondgereisd om
de plekken te bekijken waarover hij schrijft. Zijn journalistieke pen in de
Engelse editie is vlot, en ook de Nederlandse vertaling van Bart Voorzanger is
uitstekend. De 145 pagina's aan voetnoten en literatuurverwijzingen
onderstrepen hoezeer Mann (journalist bij
Science) voor zijn boek de state of the art van de wetenschap weergeeft.
Hoewel het belang van de Columbiaanse Uitwisseling al langer onderkend wordt,
is Manns aandacht voor het effect daarvan op Azië verfrissend.
Hij ziet niet alleen grote
ontwikkelingen, maar heeft ook oog voor details. Mann ontrukt de honderdduizend
Chinezen aan de vergetelheid die als slaven een bijrol hadden in de menselijke
geschiedenis door voor de kust van Peru de soms wel twaalf verdiepingen hoge
eilanden van vogeluitwerpselen af te graven ten behoeve van de Europese
landbouw (met wellicht als onbedoeld gevolg het uitbreken van de Ierse great
famine). Mann zoekt de global history op met zijn bespreking van de
bijdrage van de Uitwisseling aan het verwijden van de kloof tussen het
machtiger wordende Westen tegenover het terugvallende China. Hij volgt hoe het
verbouwen van aardappelen en maïs China politiek en ecologisch veranderde en
suggereert een verband met de tanende macht van het keizerrijk.
 |
| Vogeluitwerpselen op het schiereiland Paracas, Peru. Chinese slaven delfden de vogelmest voor export naar Europa |
Het boek is
niet alleen een onbedoelde-gevolgen-geschiedenis van biologische uitwisseling. De
verspreiding van desastreuze ziekten of van gewassen zijn in de visie van Mann
niet losgezongen van de sociale context. Phytophthora infestans is op
zichzelf geen natuurramp, maar werd een catastrofe omdat Ierse boeren vanuit
Engeland gedwongen werden tot schaalvergroting. Het opgeven van hun oude landbouwmethode
had als bijkomend effect de snelle verspreiding van de ziekte. Mann betrekt in
zijn verhaal ook de ontwikkelingen in de landbouwcultuur, urbanisatie en
etnische verhoudingen. Hier laat Mann zich van een heel andere kant zien. Met
gevoel voor deze beladen debatten schetst hij aan de hand van voorbeelden uit
het Spaanse rijk hoezeer de racialisering van sociale verhoudingen pas in de
loop van de Columbiaanse uitwisseling vorm heeft gekregen.
Het verhaal schakelt moeiteloos over
van de levenscyclus van muggen en schimmels naar biografieën van geplaagde
ontdekkingsreizigers en uitvinders, naar ontwikkelingen in staten en naar
herschikte sociale verhoudingen. Die onderwerpen hebben bij Mann allemaal een
rol in de enorme breuk in de geschiedenis die de Uitwisseling volgens hem is.
De verandering van de wereld na 1492 is volgens Mann zo groot dat er met het
begin van de Uitwisseling een nieuw tijdperk is aangebroken: het homogenoceen.
Dit homogenoceen is het herstel van een verbonden wereld die met het
uiteendrijven van Pangaea verloren was gegaan en is 'wellicht wel de
belangrijkste gebeurtenis sinds het uitsterven van de dinosauriërs' (p. 25).
Wat zou dit
goed ontvangen en breed verspreide boek kunnen betekenen voor de Surinamistiek?
Mann heeft een paragraaf over Suriname waarin malaria een hoofdrol krijgt
toebedeeld als veroorzaker van Europees absenteïsme op de plantages en het
goeddeels mislukken van de Europese veldtochten tegen de marrons. De relevantie
van het boek zit niet in deze wat willekeurig aandoende pagina's (pp. 471- 475).
Interessanter is het idee van een mondiale verbondenheid sinds de Columbiaanse
Uitwisseling, en dat deze uitwisseling nog steeds gaande is. In dit global
history-perspectief gaat het niet om een eenzijdige beïnvloeding, maar om een
wederkerig proces waaraan niet alleen de Atlantische kustregio's, maar ook die aan
de Pacific deelhebben.
Charles C.
Mann, 1493; Hoe de wereld zich ontwikkelde na de ontdekking van Amerika. Amsterdam:
Nieuw Amsterdam Uitgevers, 2011. 688 p., isbn 978 90 46810 34 7, prijs € 34,95.
[uit Oso 2012,1]
