Walcott-film Derek Walcott morgen op Nederland 2

Poëzie is een eiland: Derek Walcott

Een foto van de opnames met rechts cameraman Ingmar Maduro

  

Nederland 2, donderdag 10 april 2014, 22.59 uur

De reis van Walcott

In Poëzie is een eiland reist Nobelprijswinnaar Derek Walcott naar plekken die in zijn leven van grote betekenis zijn geweest. Regisseur Ida Does won zijn vertrouwen en kreeg daarmee toegang tot zijn persoonlijk leven. Dat levert een intiem portret op van de oude meester, die zich opvallend open opstelt. En dat is opmerkelijk, omdat Walcott diverse malen weigerde mee te werken aan een documentaire over zijn leven en werk.

Ida Does met Derek Walcott

Nobelprijs

Centraal in de film staat de speech die de auteur hield tijdens de uitreiking van de Nobelprijs in 1992. Ida Does verbindt de inhoud van de toespraak aan sfeerbeelden van de Caribische natuur, zijn geliefde woonplaats op het eiland St. Lucia en de Creoolse geschiedenis.

Inspirator

De 84-jarige Walcott, naast dichter ook toneelschrijver en schilder, toont zich mysterieus, warm, afstandelijk maar ook gepassioneerd. En vooral vol liefde voor zijn land en de mensen in zijn leven. “Je ontdekt jezelf wanneer je Derek ontmoet”, zegt kunstenaar Arthur Jacobs. “Het is echt een eer om met hem te werken.”

Regisseur: Ida Does

Productie: Ida Does Productions

Officiele website van de documentaire: www.walcottfilm.com

Achter de ogen van Derek Walcott

Foto © Bert Nienhuis

door Michiel van Kempen

Derek Walcott leest een fragment uit zijn poëzie voor. Hij is close-up in beeld. Het gaat over zijn moeder en als het fragment ten einde is legt hij abrupt zijn boek neer, zijn ogen staan vol tranen en hij kijkt naar de camera en de crew die de opname maakt en hij zegt, betrapt, gedesoriënteerd, dat ze hem in de val hebben gelokt. Opeens is de grumpy old man uiterst kwetsbaar geworden. In de zaal bij de Nederlandse première afgelopen zondag van Ida Does’ filmdocumentaire over de grote Caraïbische dichter, kon je een speld horen vallen. Derek Walcott: dichterbij kon je niet komen.

Walcott in het midden en geheel rechts de Ierse dichter Seamus Heaney.
Walcott: '"There are too many white men here!"

Het is het mooiste moment uit Poetry is an Island. Het is een met liefde gemaakte film, intens, aandachtig in beeld gebracht door cameraman Ingmar Maduro. Al vrij vroeg wordt de essentie van de persoon Walcott naar voren gebracht: je ziet zijn altijd aandachtige, spiedende blauwe ogen maar je weet niet wat er zich achter die blauwe diepte afspeelt. We krijgen er alleen maar een afschaduwing van te zien in de schittering en de kracht van zijn poëzie. ‘We waren hier op Saint Lucia in de donkerte, en Derek Walcott heeft ons met zijn poëzie opeens in het volle licht getrokken,’ zegt een jeugdvriend. Zelf spreekt Derek Walcott alleen in grote gebaren over de troost die zijn poëzie kan geven. Alleen aan het einde schiet hij opeens in vuur, wanneer hij het heeft over de lamlendigheid van het eilandbestuur dat Rat Island voor de kust niet heeft willen ontwikkelen tot een kunstenaarsparadijsje, een lokale kwestie zoals die zich in alle kleine gemeenschappen voordoet. Maar over zijn persoonlijke leven zwijgt hij. Poetry is an Island heeft Ida Does een indrukwekkend filmportret afgeleverd.

Cameraman Ingmar Maduro aan het werk op Saint Lucia

We krijgen het wel in beeld, maar via de getuigenissen van de mensen in zijn omgeving: eilandbewoners, jeugdvrienden, schrijvers, acteurs met wie hij werkte, zijn voormalige assistente, zijn zoon, zijn partner Sigrid Nama, zijn onlangs overleden vriend en eveneens Nobelprijswinnaar Seamus Heaney die zichzelf uit respect voor Walcott low-profile houdt – erg teder is dat voor een andere reus in de internationale poëzie. Dat cirkelen om de man die Saint Lucia op de kaart der volkeren zette, levert een mooie compositie op: een ieder levert zijn deel van de informatie, van de bewondering, van de kenschets, en in het middelpunt rijst de dichter van Saint Lucia met de ondoordringbaar blauwe, diepliggende ogen op. Met Poetry is an Island heeft Ida Does een indrukwekkend filmportret afgeleverd.

Poetry is an Island: Derek Walcott wordt op 10 april vertoond bij de NTR.

Na de Nederlandse première in het Bijlmerparktheater zondag 30 maart. In lichtblauw regisseuse Ida Does met links naast haar echtgenoot Henry Does en rechts van haar in kostuum met stropdas zoon en editor Camille Does. Rechts naast hem Antoine de Kom die herinneringen ophaalde aan het bezoek dat Walcott in 2008 aan Amsterdam bracht op verzoek van de Werkgroep Caraïbische Letteren. Rechts van De Kom presentatrice Paulette Smit en violist Yannick Hiwat. Tweede van links Bijmerparktheaterdirecteur Erneste Comvalius.

Onthulling muurgedicht Derek Walcott in Den Haag groot succes

 Het gedicht met ervoor de sprekers, v.l.n.r. Michiel van Kempen, bijzonder hoogleraar Nederlands-Caraïbische literatuur, dan met pet Ida Does, maakster van de film over Walcott Poetry is an Island, Kim Emmanuel, secretary van de High Commissioner voor Saint Lucia, Mathias Voges, Gevolmachtigd Minister van Sint Maarten, dan Ernest Hilaire, High Commissioner van Saint Lucia, Ruth van Rossum van de Stichting ArchipelpoëZie, Perry Geerlings, directeur van het kabinet van de Gevolmachtigde Minister van Sint Maarten, en Joost Dekker, ontwerper van de letter waarin het gedicht is gezet. Foto © Herman Schartman. 

Vrijdagmiddag 21 maart 2014 onthulde de Stichting ArchipelpoëZie het zesde muurgedicht in de Haagse Archipelbuurt. Het is te zien op de zijmuur van het Rijksmonument Javastraat 4.  Midsummer, Tobago werd geschreven door de Caraïbische dichter Derek Walcott. Walcott ontving in 1992 de Nobelprijs voor Literatuur. Hij woont op Saint Lucia.

De gedichtenmuur is uitgevoerd in de nieuwe letter Diamant van ontwerper Joost Dekker.  Dekker ontwierp de letter tijdens een periode in Antwerpen. Naast elegante ronde lijnen toont de letter ook ‘diamant-achtige’ scherpere vormen.

Hilaire en Voges. Foto © Herman Schartman

De onthulling werd verricht door Zijne Excellentie de High Commissioner for Saint Lucia in The United Kingdom, dr. Ernest Hilaire, en door Zijne Excellentie de Gevolmachtigde Minister van Sint Maarten, de heer Mathias S. Voges. Zij lieten een grote schildering van de vlag van Saint Lucia (een markant blauw, geel en zwart patroon) zakken, waardoor het gedicht in zijn geheel zichtbaar werd.

Ook Marc Prins, directeur van Stadsdeel Centrum van de Gemeente Den Haag, woonde de feestelijkheden bij. Er waren korte toespraken van Michiel van Kempen, bijzonder hoogleraar Nederlands Caraïbische Letteren; van filmmaakster Ida Does, die de documentaire Poetry is an Island: Derek Walcott maakte; en van Joost Dekker, typograaf en ontwerper van de Diamant.

Michiel van Kempen. Foto © Herman Schartman

Walcott, zei Van Kempen, heeft het vermogen om onbevangen als een kind naar dingen te kijken – en om wat hij dan ziet in prachtige taal weer te geven. De High Commissioner vertelde hoe Walcott met zijn taal de Caraïbische sfeer als geen ander weet op te roepen en noemde Walcott één van de grootste levende dichters ter wereld.

’s Ochtends regende het onophoudelijk maar naarmate het tijdstip van de onthulling naderde trokken regen en bewolking weg en verscheen de zon, zodat de vele gasten het muurgedicht in stralend licht konden aanschouwen. Precies zoals de Stichting beoogt werd ook deze onthulling een moment voor ontmoetingen – van omwonenden, buurtgenoten, stadgenoten, en cultuurliefhebbers.

Dit jaar wil de Stichting ArchipelpoëZie nog drie muurgedichten aanbrengen.

Ida Does tijdens haar toespraak. Foto © Herman Schartman

Over de Stichting ArchipelpoëZie

De Stichting ArchipelpoëZie heeft tot doel de Archipelbuurt en daarmee Den Haag te verfraaien door op blinde muren poëzie te tonen. Hiermee levert zij een bijdrage aan de leefbaarheid, culturele beleving en uitstraling van buurt en stad. Tevens streeft zij ernaar de binding in de buurt versterken, door een gezamenlijk project te hebben dat duurzaam zichtbaar is. Als rode draad voor de muurgedichten is gekozen voor ‘De Verwondering’. We willen graag dat de gedichten een moment van verstilling, van rust en ruimte bieden – een adempauze, korte reflectie, een vraag, of een nieuw gezichtspunt, zodat de passant als het ware nieuwe lucht inademt en verblijd, verrast of geraakt zijn weg vervolgt. Niet alleen het gedicht en zijn schrijver, maar ook de letter en zijn ontwerper staan centraal in dit project. Een mooie letter is een kunstwerk op zich, vindt de Stichting. De Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten (KABK) Den Haag heeft een rijk verleden in het opleiden van letterontwerpers en veel ervan behoren tot de wereldtop. Op de gedichtenmuren zal uiteindelijk een bloemlezing van deze typografen te zien zijn. Het totale ontwerp van het project is in handen van De Ontwerpvloot.

Meer informatie over de stichting vindt u op de website www.archipelpoezie.nl

Zondag première Walcott-film van Ida Does

De crew van de film: regisseur Ida Does, co-producer Rebecca Roos en cameraman Ingmar Maduro.
 Foto © Ida Does

De Nederlandse première van Ida Does' documentaire film over de Caribische dichter en Nobel prijswinnaar Derek Walcott is as zondag 30 maart om 18:30 uur in het Bijlmer Parktheater. De feestelijke avond wordt opgeluisterd door: voordracht door Antoine de Kom (winnaar VSB Poëzie prijs 2014), violist Yannick Hiwat, Steeldrum music Willy Richardson. De avond wordt gepresenteerd door Paulette Smit en er is een Q&A met regisseur Ida Does.

Derek Walcott. Foto © Ida Does

Er zijn nog enkele tickets beschikbaar! Het belooft een mooie avond te worden, een feest van de Caribische cultuur, poëzie en Derek Walcott's werk. Voor kaarten, klik hier 

Arubaanse première
Op 4 april is de Arubaanse première in Cas di Cultura, in aanwezigheid van Regisseur Ida Does, Co-Producent Rebecca Roos en Cameraman Ingmar Maduro. Steeldrum door Lee Connor.Vriendelijke groeten

Walcott-gedicht onthuld

Gisteren, op Wereldpoëziedag, vrijdag 21 maart 2014, is op een hoekgevel van het Alexanderplein en de Javastraat in Den Haag het gedicht 'Midsummer, Tobago' onthuld, op initiatief van de Stichting ArchipelpoëZie. Op de foto het gedicht met ervoor de sprekers, v.l.n.r. Michiel van Kempen, bijzonder hoogleraar Nederlands-Caraïbische literatuur, dan met pet Ida Does, maakster van de film over Walcott Poetry is an Island, Kim Emmanuel, secretary van de High Commissioner voor Saint Lucia, Mathias Voges, Gevolmachtigd Minister van Sint Maarten, dan Ernest Hilaire, High Commissioner van Saint Lucia, Ruth van Rossum van de Stichting ArchipelpoëZie, en geheel rechts Joost Dekker, ontwerper van de letter waarin het gedicht is gezet. Foto @ Lisa van Tongeren.

Gedicht Walcott onthuld in Den Haag/Poem by Walcott unveiled in The Hague

Derek Walcott in 2008
Photo © Bert Nienhuis

De Stichting ArchipelpoëZie onthult a.s. vrijdag, 21 maart 2014, een gedicht van Derek Walcott op de gevel hoek Javastraat/Alexanderplein in Den Haag. Foundation ArchipelpoëZie unveiles a poem by Derek Walcott, on Friday 21 March 2014, on the corner of Javastraat/Alexanderpleijn in The Hague

Enkele hoofdlijnen van het programma.

Some focal points of the program.

16:00 Inloop, muziek/  Guests start arriving, music

       

16:30 Start officiële deel/ Start of the official part

 Opening / welcome speech: Ruth van Rossum, voorzitter Stichting ArchipelpoëZie / chairwoman of Archipel Poetry Foundation 

 Short speeches by:

 Michiel van Kempen, bijzonder hoogleraar Nederlands-Caraïbische Letteren, UvA  / professor by special appointment for Dutch-Carribean Literature, University of Amsterdam about Derek Walcott’s visit to The Netherlands for the first Cola Debrot-lecture

Ida Does, filmmaakster, maakster van de documentaire Poetry Is An Island: Derek Walcott / film maker, maker of the documentary Poetry Is An Island: Derek Walcott 

Joost Dekker, ontwerper van de letter Diamant waarin het gedicht is uitgevoerd / designer and typographer of the new letter Diamant, used for the wall poem about typography and the design of the Diamant

Marc Prins, directeur van Stadsdeel Centrum, gemeente Den Haag / Director of the City of The Hague Central District

Onthulling / unveiling ceremony:

-   His Excellency Dr. Ernest Hilaire, High Commissioner for Saint Lucia to the United Kingdom

 -   De Gevolmachtigde Minister van St. Maarten, ZE M.S. Voges / The Minister Plenipotentiary of Sint Maarten, His Excellency Mr. Mathias Voges                       

17:05  Borrel, vervolg muziek/ Drinks, music

18:00  Einde bijeenkomst/ End of festivities

Dit is het gedicht van Derek Walcott dat zal worden onthuld/This is Walcott’s poem to be unveiled:

Midsummer, Tobago

Broad sun-stoned beaches.

White heat.
A green river.

A bridge,
scorched yellow palms

from the summer-sleeping house
drowsing through August.

Days I have held,
days I have lost,

days that outgrow, like daughters,
my harbouring arms. 

Tobago. Foto © Michiel van Kempen

Ida Does: A Brief Interview with Repeating Islands

Derek Walcott and Ida Does in Cap Estate, Saint Lucia. Photo © Rebecca Roos

by Ivette Romero

Film director Ida Does was born in Suriname, and is of French, Chinese, and Dutch-Creole descent. She has worked as a journalist, researcher, writer, and documentary filmmaker for the past two decades and resides in Aruba and the Netherlands. She studied documentary filmmaking at the Media Academy in Hilversum and the Binger Film Institute in Amsterdam. After working at a broadcast company for five years, she went on to become an independent filmmaker and producer in 2007. Does has directed two award-winning documentaries about prominent, national figures of Suriname–freedom fighter Anton de Kom—Peace, Memories of Anton de Kom—and poet Trefossa (Henri Frans de Ziel)—Trefossa: I Am Not I. [See previous posts Forthcoming Film: Derek Walcott, Poetry is an Island and Film: Contributions Needed for “Poetry is an Island, Derek Walcott”.]

Does’ motto is a beautiful line by Leo Lionni: “From time to time, from the endless flow of our mental imagery, there emerges unexpectedly something that, vague though it may be, seems to carry the promise of a form, a meaning, and, more important, an irresistible poetic charge.” Here we ask her a few questions about her work, her sources of inspiration, and the poetic language of her films.

Repeating Islands (RI/IR): I love Leo Lionni’s thoughts on inspiration and creativity, which you have chosen as a motto; based on what he calls that “unexpectedly something,” What inspired you to create films on Trefossa, Anton de Kom, and Derek Walcott? Would you say that there is a quality that the three men shared that led you to this work?

Ida Does (ID): Yes, isn’t it just a wonderful motto? I’m a big fan of Lionni and his children’s book about Frederick, the mouse. I have read it to my children, and now read it to my grandchildren. As a matter of fact, I recently gave this book to Derek Walcott for his 84^thBirthday. The way that Lionni describes what it means to be a poet, and the value it holds for the community is as simple as it is true. I love that simple, seemingly effortless way of telling stories. I very much relate to that approach in my own work.

If you ask me about my main films and the people they portray, one can only see the similarities afterwards; I didn’t plan it, it just happened that way. Looking back there definitely is a quality which these men share: They are all Caribbean pioneers! Trefossa was the first poet to publish a book in the lingua franca of my birth country Suriname, in 1957.  His poetry is extraordinary and meaningful, not only for the poetry itself, but also for the emancipation of our language and our collective self-esteem. Anton de Kom was the first black writer of Suriname who studied our colonial history and published a book We slaves of Suriname in 1934. His life was tragic, being banned from Suriname for his progressive views, then arrested by Nazis in the Netherlands, to later die in a Nazi concentration camp in Germany. And then of course Derek Walcott, the first colored Caribbean writer to win the Nobel Prize for Literature.

My inspiration to make films about these men might be explained by my fascination with history. I have a special relationship with the past, I want to touch it remember it, while I still can. I am always mindful of the passing nature of things, and I have a strong commitment to hold on to these people’s legacy, to tell the story of the contribution they made to our continuity as a group. They helped to define us, younger generations growing up in colonial en post colonial times. It fascinates me how some people find ways to rise above everything with their work and lives, and make such a difference in many people’s lives. People who possess this elusive blend of passion, character, talent, and courage.  By making these films I hope to preserve these individuals’ historical impact for other generations. Especially in the Caribbean context, where a lot of stories are still untold, unknown, hidden.

Derek Walcott in 2008. Foto © Bert Nienhuis

RI/IR: How does your background and lived experience shine through in your subject choices and your films as finished product?

ID: Being a child of the Caribbean myself, I am naturally attracted to stories from the region that feels most like home. My personal story is one of separation. I left my birth country when I was a young girl, and years later I had to leave it again as a young teacher and mother, after the brutal murders by the military regime in 1982. Since then, I have never returned to Suriname, and had to find a way to deal with that sense of separation and homesickness. I found this when I moved to Aruba. This is my country of (re)birth, a place that has stolen my heart, and that of my family. So, your question is not easy to answer. I suppose you could say that I am deeply in love with the Caribbean, its history, its diverse people, its languages, the diaspora, the longing, and the complexity of our identities. I feel ‘in body’ when I connect to artists and storytellers, scientists, who are, like me, looking for ways to discover our own narrative.

RI/IR: I was struck by the photo of Walcott on the first page of site for Poetry is an Island: Derek Walcott and the statement that explains that the documentary presents “an intimate portrait of the St Lucian Nobel laureate for literature set in his beloved native island.” How does a sense of “place” play a role in this documentary (and, perhaps, others you have directed)?

ID: Derek Walcott’s life is long and rich. This ‘fortunate traveler’ has indeed traveled the world and led an international life. The fact that he always remained closely connected with St. Lucia, the island he was born, intrigued me. From the very start I knew that I wanted to film Derek there… in St. Lucia, because I expected (and hoped) to meet him ‘at ease’ in the place that he loved so much. I was curious to film the St. Lucian landscape and to visit the villages that I had read about in Derek Walcott’s work. I wanted to feel and smell St. Lucia in the same palpable way that I experience Walcott’s poetry. Coming closer to Derek Walcott—to me—was to discover St. Lucia and the interaction between the man and the island. And then…meeting with the people that he writes about, the places he describes, the valleys that he portrays; it was so much more than a geographical discovery. When I was there, it felt like I could literally touch Derek’s work, the heart of it.  Which is what the film is all about. So, yes, the sense of ‘place’ is key in this film. I could have chosen to follow Derek on his journeys, or interview people around the globe about him and his work, but instead, I tried to zoom in and capture what I felt intuitively was the very essence of Derek Walcott. To me… that is.

Derek Walcott and his partner Sigrid Nama, in 2008, just before Walcott gave
 the forst Cola Debrot-lecture in Amsterdam. Photo © Bert Nienhuis

RI/IR: How was the reception/reaction of the general public and Walcott himself to Poetry is an Island?

ID: It was so wonderful. We have had several screenings and Derek Walcott was present at the World Premiere in Port of Spain (at the Trinidad &Tobago Film Festival) and at the Gala Event in St. Lucia during this year’s Nobel Laureate Week. He commented in public in Port of Spain (https://vimeo.com/75951373 ) and after the screening in St. Lucia he told me that he enjoyed it even more, watching it for the second time. Of course that is tremendously rewarding and I appreciated that he had never ever made demands to see the film before it was finished.  Based on the responses after the screenings, the emails that I received from people and all the comments and sweet hugs afterwards, I think people like the film. I look forward to more reviews coming out this year, I’d be curious to see how critics receive the film. On our Facebook page and via our website we receive requests to come to all kind of places around the world, so it’s still very exciting. Documentary Channel from Dutch television is enthusiastic about it, and they will screen it on national Dutch television. So yes, there is more to come, for sure.

Prof. Michiel van Kempen introducing Derek Walcott, lecturing in Amsterdam in 2008.
Next to Walcott is the chair of the meeting, prof. Joyce Goggin  Photo © Bert Nienhuis

RI/IR: As an artist, how do you express your own personal “poetic language” through the process of filmmaking?  Is this revealed in your selection of visual imagery and setting, dialogue, the type of research, or other choices you make as a director?

ID: This is an ongoing process. When we are filming on set, I am like a sponge… my senses are wide open to everything that is happening around me. I am fully present in the moment, fully focused on the energy that’s in the space and the details that are metaphors’ or could become metaphors at some point. By the time we turn on the camera and start the actual filming, I will have read and researched a lot. Often, I have to actively force myself to stop reading and researching, because I need to go into another mindset, when filming. I have to let things emerge…I place my faith in the moment and in reality. I love the phrase ‘romance of discovery’, that’s how I feel when filming. I only feel that I succeed as a filmmaker when my work touches people, on an emotional level, by what happens, emerges, arises. Most of the time it’s not explicit, and that means that I always look for a pace and small things of daily life that we all can relate to. In my choices of imagery, I have to trust my sense of being open to the unexpected and, here’s Lionni again, I just learn to follow ‘the promise of a form, a meaning and the irresistible poetic charge’. It is my goal to tell an honest and authentic story. Always. In doing that, I don’t try to ‘control’ the story, but I train myself to keep the eye of the poet.

For more on Ida Does, see her information at www.idadoes.nl

[from Repeating Islands, March 14th 2014]

Actors Felix Burleson and Paulette Smit play a scene from Walcott's theatre work. At the table
 from  left Sigrid Nama, Carel de Haseth, Els van der Plas and Derek Walcott.
 Photo © Bert Nienhuis

Nederlandse première Poetry is an Island

Derek Walcott. Deze en andere stills uit de film © Ida Does

Op zondag 30 maart a.s. vindt in het Bijlmer Parktheater (Amsterdam) de Nederlandse première plaats van Poetry is an Island, Derek Walcott. Een unieke documentaire over de Caribische Nobelprijswinnaar en dichter Derek Walcott.

In Trinidad, Cuba (Havana) New York en natuurlijk St. Lucia is de met lof ontvangen documentaire Poetry is an Island, al in première gegaan. Nu is het eindelijk de beurt aan Nederland!

Nooit eerder kreeg het grote publiek de kans om de kleurrijke belevingswereld van de oude meester op deze wijze visueel te ervaren. De documentaire is grotendeels gefilmd op het idyllische Caribische eiland St. Lucia, de thuisbasis van de dichter. Voor het eerst heeft Derek Walcott, de eerste gekleurde Caribische schrijver die de Nobelprijs won, een filmmaker een dergelijke intieme inkijk in zijn wereld gegund. Hij toonde zich tijdens de internationale première in Trinidad verguld met het resultaat: “She did a very beautiful and gentle job.”

Datum: zondag 30 maart 2014, 18.30 – 21.30 uur

Plaats: Bijlmer Parktheater ( Anton de Komplein 240, 1102 DR Amsterdam)

De vertoning van de director’s cut vindt in aanwezigheid van regisseur Ida Does plaats.

Programma       

Onder het genot van een drankje en Caribische livemuziek, kunt u tijdens de inloop en naborrel, gezellig nieuwe mensen ontmoeten of bijpraten met bekenden.

Antoine de Kom, winnaar van de VSB-poëzieprijs 2014 en kleinzoon van de Surinaamse verzetsheld en mensenrechtenactivist Anton de Kom draagt, voorafgaand aan de filmvertoning, uit eigen werk voor. De jonge violist Yannick Hiwat zal hierna een geïmproviseerde muzikale interpretatie van de poëtische opvoeren. Na de vertoning van de film, krijgt het publiek de gelegenheid om vragen te stellen aan de regisseur Ida Does in een Q & A – halfuurtje. De bekende Curaçaose actrice Paulette Smit presenteert de avond.

18.30 -  19.00     Ontvangst met Caribische cocktails en steeldrum muziek

19.00 – 19.05     Opening door Paulette Smit

19.05 – 19.10     Voordracht door dichter Antoine De Kom

19.10 – 19.15     Muzikale interpretatie door Yannick Hiwat

19.15 – 20.35     Vertoning Poetry is an Island, derek walcott (director’s cut)

20.35 – 21.00     Questions & Answers regisseur Ida Does

21.00 – 21.30     Naborrel met live muziek

Kaartverkoop & Locatie

De première vindt plaats in het Bijlmer Parktheater, dé plek waar de veelkleurige, culturele pracht en mystiek van de diaspora voelbaar is.

Kaartjes kosten €16,- (excl. Servicekosten). Aan de deur, indien nog beschikbaar, kost een kaartje €20,- (excl. Servicekosten)

Plaatsen zijn beperkt beschikbaar, dus ga snel naar deze link en bestel uw toegangsbewijs.  

Seamus Heaney en Derek Walcott. Photo © Ida Does

St. Lucia première Walcott-film van Ida Does

Bijschrift Actrice Natalie La Porte van St. Lucia,
 die ook in de film optreedt, feliciteert Ida Does
 na de filmvertoning.

De St. Lucia première van de film Poetry is an Island, Derek Walcott van Ida Does is door de tweehonderd genodigden in de William Jefferson Clinton Ballroom van het Sandels hotel in Gros Islet, met langdurig applaus ontvangen. In aanwezigheid van Nobel-laureaat Derek Walcott, regisseur-producent Ida Does, coproducent Rebecca Roos, en de Governor General Dame Paulette Louisy zag het goed opgekomen publiek de documentaire over werk en leven van de dichter Walcott, de eerste gekleurde Caribische schrijver die de Nobelprijs voor de Literatuur won. Walcott won de prijs in 1992. 

In haar dankwoord zei Does dankbaar te zijn, met de film terug te keren naar St.Lucia, waar de filmopnames grotendeels zijn gemaakt. Zij memoreerde de grote verbondenheid die dichter Walcott in zijn werk toont met zijn eiland, een belangrijk thema in Does’ film. Onder de aanwezigen waren voorts oude schoolvrienden en medewerkers van Walcott die allen aan het woord komen in de documentaire. Verschillende aanwezigen meldden na afloop tijdens de film meerdere keren een traantje te hebben gepinkt. In de Q&A (questions and answers) na afloop stond de award-winning Indiase dichter Sudeep Sen spontaan op om zijn enthousiasme en dankbaarheid te betuigen. Sen was een van de vele internationale dichters en schrijvers die aanwezig waren op St.Lucia ter ere van de première die samenviel met de jaarlijkse Nobel Laureate Week en de verjaardag van Derek Walcott. Op 23 januari werd Walcott 84 jaar. De Chinese dichteres en vertaalster Mindy Zhang uitte haar enthousiasme door de filmmaker aan te bieden de Walcott-film in het Chinees te willen vertalen.

Het gala-evenement ter ere van de première van de film werd door de Governor General van St. Lucia gefaciliteerd. In haar dankbrief schreef deze aan de filmmaker: We feel privileged for the opportunity to view your remarkable documentary which was beautifully filmed and executed. De Walcott-film zal ook in de bioscoop en voor de schooljeugd in St. Lucia worden vertoond. De Walcott-film had eerder haar wereldpremière beleefd op het Trinidad & Tobago Film Festival. De Walcott-film, die in het Spaans is vertaald, werd ook vertoond op het Festival del Nuevo Cine Latinoamericana in Havana. Binnenkort wordt de Walcott-film gescreend in New York. In mei wordt de Walcott-film op de nationale televisie in Nederland vertoond.

[van Starnieuws, 25 januari 2014]

Documentaire Ida Does over Walcott in Spaans vertaald

De documentaire film van regisseur-producent Ida Does over Nobelprijswinnaar van de literatuur, dichter Derek Walcott uit St.Lucia, is in het Spaans vertaald en wordt in december vertoond op het Havana Film festival in Cuba. Het Havana Film Festival, officieel: Festival Internacional del Nuevo Cine Latinoamericano de La Habana, is een van de oudste en meest prestigieuze Film Festivals in het Caribische gebied en focust op de promotie van Latijns Amerikaanse filmmakers. Het Festival vindt jaarlijks plaats in december in Havana.

Derek Walcott en Ida Does

“Ik sta er weer van te kijken hoe elke taal een geheel eigen dimensie toevoegt. De titel klinkt in het Spaans zo heel anders dan in het Engels Poetry is an islandwordt La poesía es una isla. Prachtig vind ik dat, die eigen taalkleur", zegt Does.

Het filmisch portret van de dichter ging in september op het Trinidad & Tobago FilmFestival in wereldpremière, in aanwezigheid van de 83-jarige Walcott en zijn familie. “We zijn bezig de film ook in andere talen te vertalen en mikken op een wereldwijze tour langs Filmfestivals” vertelt Does, die in september ook persoonlijk aanwezig was in Port of Spain.

De film heeft inmiddels ook de aandacht getrokken van de Nederlandse nationale tv en wordt volgend jaar uitgezonden in het documentaire programma ‘Het Uur van de Wolf’. Does daarover:” Een mooie plek voor de documentaire in de Nederlandse documentaire wereld. Ik woon en werk voor een groot deel van het jaar in Nederland en ben blij met deze prominente tv programmering. Hierdoor kan een groot kijkerspubliek in Nederland een belangrijk Caribisch verhaal volgen. Want velen weten niets over Derek Walcott, die toch de eerste gekleurde schrijver uit het Caribisch gebied was die de hoogste onderscheiding kreeg voor zijn poëzie.”

[uit Starnieuws, 26 november 2013]

Ter verdediging van Karin Amatmoekrim

Karin Amatmoekrim. Foto © Jouke Bos

door Sandew Hira

Er is een hetze aan de gang tegen een jonge Surinaamse schrijfster, Karin Amatmoekrim, naar aanleiding van haar roman over Anton de Kom. In die hetze heeft de familie van Anton de Kom zich gemengd. Daarmee heeft de familie haar neutraliteit opgegeven en positie gekozen in een discussie over hoe je de geestelijke erfenis van Anton de Kom moet beoordelen. Waar gaat het over?

Het begon met de bespreking van Ida Does in Starnieuws. De belangrijkste kritiek van Does is dat de romanschrijver Amatmoekrim feit en fictie met elkaar verbonden heeft. Iets klopt niet in het boek, schrijft ze: “Het presenteren van ‘fictie’, met echte mensen, echte namen, echte data, echte gebeurtenissen. Waren ze allen al lang dood, was het misschien anders, maar drie van hen, zijn nog springlevend.” Anton de Kom is een historische figuur. In de redenatie van Does kun je geen roman over een historische figuur maken als de kinderen nog leven. Waarom niet? Omdat de kinderen zich gekwetst zouden kunnen voelen.
Geldt dat alleen voor de kinderen? Hoe zit het met de kleinkinderen die in leven zijn? Stel dat die zich gekwetst zouden voelen. Mag een auteur dan geen roman of biografie schrijven over een historische figuur als de kleinkinderen zich gekwetst voelen?

Anton de Kom

In deze redenering zit een denkfout, namelijk het idee dat het leven van historische figuren toebehoort aan zijn of haar nazaten. Maar de nazaten hebben recht op de materiële en juridische erfenis van historische figuren, maar volstrekt geen recht op de geestelijke en historische erfenis. Het zou wat zijn als nazaten gaan bepalen wat de historische waarde en betekenis is van historische figuren. Dat is een onderwerp van vrije discussie in een gemeenschap waartoe die historische figuur behoort. In die discussie ontleent de familie haar autoriteit aan argumenten, niet aan genetica.

Wat zijn de argumenten van de kinderen van De Kom tegen het verhaal van Amatmoekrim? Does vertelt dat het gaat om een passage waarin de romanschrijver vertelt hoe Adek weggevoerd wordt. In de roman is er een scène waarin de buurt was komen kijken hoe hij werd weggevoerd en waarin Adek zich verzette tegen zijn vervoer. Does laat zoon Ad aan het woord die stelt dat Adek in werkelijkheid niet was vastgebonden zoals in de romanscène. “Veeleer een uitgeputte, verslagen man, die zich, na aanvankelijk kort verbaal protest, boos liet meevoeren omdat hij niet anders kon”.

Dat is het grootste probleem met het boek. Deze ene passage. Niets meer. Voor de rest wordt in de hele hetze geen enkel argument aangevoerd waaruit zou moeten blijken dat de roman van Amatmoekrim de historische betekenis van Anton de Kom neerhaalt. Zelfs in deze scène kun je niet volhouden dat het verzet van De Kom tegen zijn wegvoeren – die volgens Ad in werkelijkheid geen verzet was – betekent dat zijn historische betekenis is neergehaald.

Kinderen-De Kom: "...koloniaal..."

In de rest van haar artikel citeert Does geen enkele passage waaruit blijkt dat Amatmoekrim Anton de Kom anders beoordeelt dat veel Surinamers: als een antikoloniale verzetsheld. Sterker nog, de romanschrijver heeft Adek menselijk gemaakt, iemand die vecht tegen zijn depressie en daarin zijn antikoloniale gevoelens herleeft. Iemand die worstelt met de liefde voor zijn witte vrouw en de liefde voor zijn land dat onderdrukt werd door witte mensen.
Als Does had aangetoond dat Amatmoekrim De Kom had gepresenteerd als een koloniale figuur, zou ik zeggen: “Goed, citeert de passages waaruit dat blijkt. Misschien heb ik dat bij het lezen over het hoofd gezien.” Maar niets van dit alles.
Het gaat steeds maar over hoe gekwetst de familie zich voelt.

In de Ware Tijd wordt vervolgens de hetze doorgezet. “De redactie van de Ware Tijd Literair kreeg verschillende reacties op de roman van Karin Amatmoekrim. In de 27 jaar dat we bestaan hebben we dat nooit meegemaakt.” Er hebben zich kennelijk vreselijke drama’s afgespeeld bij de redactie van de Ware Tijd.

Cees de Kom, sprekend namens de levende broer en zus, stelt dat de romanschrijver een onwaar en onsympathiek beeld schetst van hun vader. En dat slaat dan op de bovenstaande passage.
Cynthia McLeod, uitgerekend de meest koloniale romanschrijver in Suriname, zegt: “Toen ik thuis het boek las, begreep ik meteen waarom de familie verdrietig was en dit heel pijnlijk vond. Al lezende, dacht ik steeds: dit kan ik toch niet voorlezen!”

Cynthia Mc Leod: "...koloniaal..."

Je denkt dat daarna zij vervolgens de passages gaat citeren waaruit begrijpelijk wordt waarom de familie verdrietig is. Niets daarvan. Je moet gissen naar wat het geweest zou kunnen zijn. En dit is Cynthia McLeod die romans schrijft die kwetsend zijn voor een hele generatie nazaten van totslaafgemaakten! En dat kenmerkt een hetze: een hoop emotie, maar geen feitelijke argumenten.

De houding van de familie De Kom in deze kwestie is zeer kwalijk. Zij eigent zich een rol toe die niet aan haar toebehoort, namelijk de rol van de erfgenaam van de ideeën van De Kom. De familie is de erfgenaam van materiële en juridische eigendommen van Anton de Kom, maar niet de erfgenaam van de ideeën van De Kom. Het is niet aan de familie om te beoordelen wie een juiste weergave geeft van de ideeën van De Kom. Als zij zich niet neutraal opstelt maar zich die rol wel toe-eigent, dan moet ze ook de gevolgen accepteren: de opvattingen van de familie over kolonialisme worden dan onderdeel van de publieke discussie. De autoriteit van de opvattingen van de familie over kolonialisme is niet afhankelijk van een genetische relatie, maar van de kracht van haar argumenten.

De De Kom-biografen Alice Boots en Rob Woortman: "...koloniaal..."
Foto © Michiel van Kempen

De vraag die natuurlijk direct opkomt is: heeft de familie De Kom haar goedkeuring gegeven aan een biografie over Anton de Kom, die hun vader door het slijk haalt? Wat is het standpunt van de familie De Kom over de biografie van Alice Boots en Rob Woortman. Ik heb in mijn columns in Starnieuws uitgebreid beargumenteerd waarom hun biografie een vals en koloniaal beeld schetst van Anton De Kom. De familie heeft bij de presentatie van het boek de biografie in ontvangst genomen. Betekent dit dat de familie de koloniale opvattingen van Boots en Woortman over hun vader onderschrijft? Als zij nu zo duidelijk positie kiest ten aanzien van de roman van Amatmoekrim maar wel het boek van Boots en Woortman in ontvangst neemt, dat zou je die vraag bevestigend moeten beantwoorden. Ik denk dat hun vader zich in zijn graf zou omdraaien as hij zou zien wat zijn kinderen doen met zijn geestelijke erfenis.

Ik ken Amatmoekrim niet persoonlijk. Ik had ook niet eerder iets van haar gelezen. Ik heb haar roman beoordeeld op haar eigen merites.
Mensen die willen beargumenteren dat haar roman de betekenis van Anton de Kom neerhaalt, moeten met meer komen dan die ene passage die Does citeert. Dat zal niet gemakkelijk worden, want wie de roman leest krijgt alleen maar meer respect en waardering voor de figuur van Anton de Kom.

[uit Starnieuws, 14 november 2013]

Foto Facebook

Reacties op De man van veel

Het gezin-De Kom aan de Hekkenlaan in Den Haag

De redactie van de Ware Tijd Literair kreeg verschillende reacties op de roman van Karin Amatmoekrim. In de 27 jaar dat we bestaan hebben we dat nooit meegemaakt. Hieronder de reacties over de manier waarop met fictie en werkelijkheid is omgegaan in Amatmoekrims roman:

Cees de Kom (mondelinge reactie):

De tweede zoon van Anton en Nel is bedroefd en boos over de manier waarop Karin Amatmoekrim omgegaan is met de werkelijkheid van het leven van zijn vader. Hij spreekt ook namens zijn nog levende broer en zus. De gefingeerde stukken uit de roman die zij niet herkennen, geven op verschillende plaatsen een onwaar en onsympathiek beeld van de echtgenote en kinderen van Anton de Kom, vooral wat betreft de passage van het vertrek van man en vader naar de psychiatrische inrichting. Voor nog levende mensen die bij deze gebeurtenis een onware en onsympathieke rol krijgen toebedeeld, is het lezen van zulke passages een bittere ervaring.

Antoine de Kom is een kleinzoon van Anton de Kom en zoon van Cees. Hij woont in Nederland, is forensisch psychiater en bekend dichter/schrijver:

‘Ik vind dat een schrijver vrij moet zijn. Het is aan de lezers te beoordelen of Karin in haar opzet is geslaagd. Anton de Kom is van iedereen. De familie is niet geraadpleegd. De familie hoeft niet te worden geraadpleegd, behalve als het gaat om dingen waar de nazaten zeggenschap over hebben. Denk aan auteursrechten. Denk aan zijn stoffelijke resten.’

Cynthia Mc Leod is schrijfster van historische romans, waarvoor ze altijd diepgaand onderzoek doet naar de historische gegevens waarin haar gefingeerde romanfiguren een rol spelen. Dat is de kracht van haar werken. Cynthia schrijft: ‘Een jonge, talentvolle en veelbelovende auteur is Karin Amatmoekrim. Van haar roman Wanneer wij samen zijn heb ik echt genoten en Het Gym vond ik een kostelijk juweeltje. Toen Karin mij vroeg iets te schrijven om haar nieuwe boek, De man van veel, aan te kondigen, deed ik dat graag en ik heb meteen toegestemd om bij de presentatie in Paramaribo een stuk uit haar boek voor te lezen. Ik had het boek nog niet gezien en kreeg het op de ochtend van de presentatie. Omdat ik dacht dat het om een biografie ging, maakte ik de opmerking dat de familie wel blij zou zijn met het boek, maar tot mijn schrik antwoordde Karin dat dat helemaal niet het geval was en dat de familie juist heel verdrietig was. Ik vroeg toen of ze de familie dan niet geraadpleegd had en zei dat ik toch ervan uit ging dat ze niet iets zou willen doen om deze mensen verdrietig te maken. Toen ik thuis het boek las, begreep ik meteen waarom de familie verdrietig was en dit heel pijnlijk vond. Al lezende, dacht ik steeds: dit kan ik toch niet voorlezen! Maar gelukkig waren er ook andere fragmenten en ik las bij de presentatie een fragment voor waarin Anton de Kom zich herinnerde hoe hij als kleine jongen zich al had voorgenomen om op te komen voor de werkende mens, die met zijn arbeid genoeg moest verdienen om zijn gezin te onderhouden. Tijdens de presentatie bij de vragenronde vroeg iemand uit het publiek: “Wat zijn uw bronnen?” en de auteur antwoordde: “Fantasie”. Nu ik dit weet en ondertussen het boek helemaal uitgelezen heb, denk ik: Als de bronnen fantasie zijn, waarom dan de naam Anton de Kom, waarom de namen van zijn kinderen? Waarom geen gefingeerde namen? De lezer zal beslist niet denken dat fantasie de bron is omdat zowel Anton de Kom, zijn vrouw Nel als de kinderen met naam genoemd worden. Er zijn zoveel pijnlijke, verdrietige, zeer intieme momenten en dialogen dat je je als lezer bijna een voyeur voelt. In elk mensenleven zijn er ups en downs. Als je als schrijver over een bekend iemand schrijft, moet je dan uitgerekend over zo’n downperiode schrijven, die daardoor zeer uitvergroot wordt? De schrijfster zegt dat ze geen biografie schreef maar een roman en elke auteur is natuurlijk vrij in zijn of haar keuze, maar ik weet dat ik hiervoor niet zou kiezen en ik zou zeker van te voren met de familie overleggen. Op het eind van het voorwoord zegt de auteur: “En dit is zijn verhaal.” Maar is dat wel zo? Als Anton de Kom zelf zijn verhaal had mogen schrijven, zou dit dan zijn verhaal zijn? Ik denk het niet. “Wie schrijft, die blijft”, wordt gezegd; maar het is verdrietig en pijnlijk voor Anton de Kom, voor zijn nageslacht en voor Suriname als de held Anton de Kom zo zou moeten blijven.’

Cobi Pengel wijst ons per mail op de kracht van het artikel van Ida Does op Starnieuws waarin ze de volgende uitspraak van de auteur en Nobelprijswinnaar Toni Morrison heeft opgenomen: ‘Making a little life for oneself by scavenging other people’s lives is a big question, and it does have moral and ethical implications. In fiction, I feel the most intelligent, and the most free, and the most excited, when my characters are fully invented people. That’s part of the excitement. If they’re based on somebody else, in a funny way, it’s an infringement of a copyright. That person owns his life, has a patent on it. It shouldn’t be available for fiction.’ [zie Does'artikel elders op deze blogspot]

Henna Asin woonde als kind in de Pontewerfstraat, de huidige Anton de Komstraat: ‘Ik ben 73 jaar, geboren en opgegroeid aan de Anton de Komstraat. Oom Anton was een kleurrijke buurtbewoner met veel tori van Frimangron. Spannende verhalen over de acties van De Kom kon hij vertellen. De herinneringen hieraan die ik uit mijn kinderjaren heb overgehouden zijn die van een ruziezoeker en weinig flexibel mens. Als volwassen vrouw moest ik eraan wennen toen er een heel ander beeld van De Kom in de media verscheen en zelfs de universiteit naar hem genoemd werd.’

Ook het boek van Connie Palmen, Lucifer (2007), ontlokte reacties. Ida Does noemde het in haar artikel. Pim de la Parra reageerde met herinneringen aan de componist Peter Schat en zijn vrouw Marina Schapers die overleed na een val van een rots in Griekenland tijdens hun vakantie. Hij heeft het echtpaar goed gekend in Amsterdam en Marina heeft zelfs in een van zijn films gespeeld. De roman Lucifer is bijzonder, omdat Connie Palmen er in geslaagd is om de sfeer van musici, toneelspelers en andere kunstenaars in de zestiger jaren weer te geven, met veel drank in cafés in de Amsterdamse Jordaan, onderlinge seksuele relaties en veel, veel praten. Deze roman berust dus ook op waarheid. De figuren hebben echter gefingeerde namen. Ook deze roman uit 2007, bijna vijfentwintig jaar na het noodlottige ongeluk, bracht kritische reacties omtrent waarheid en fictie teweeg.

"Het stuk van Ida Does is laag en vals"

Goede bedoelingen

door Karin Amatmoekrim

In een ingezonden stuk op Starnieuws [ook op deze blogspot, klik hier] verwijt Ida Does mij respectloos om te zijn gegaan met het verhaal van Anton de Kom, toen ik mijn roman De man van veel schreef, en daarvoor geen toestemming van de familie De Kom vroeg.

In het stuk beschuldigt Does me bovendien van meer zaken; ik zou willen teren op de naam van De Kom, en ik zou zijn nalatenschap willen gebruiken om er commercieel een slaatje uit te slaan.

De eerste, en belangrijkste, vraag die in me opkwam, was; heeft Does het boek überhaupt gelezen? Ik vroeg het haar op de vrouw af, maar het antwoord bleef uit.

Karin Amatmoekrim met haar uitgever Maij Spijkers
 voór de presentatie van De man van veel in Paramaribo

Vreemd, want ze beschuldigt mij ervan respectloos met het verhaal van De Kom te zijn omgesprongen, terwijl mijn roman niet minder dan een eerbetoon aan AdeK is, zoals op haar manier haar documentaire. Does lijkt moeite te hebben om het verschil tussen een biograaf en een romanschrijver te begrijpen. Daar komt bij dat ze zich vragen stelt over of het wel netjes is van mij, om dit boek te schrijven.

Dergelijke vragen, over ethiek versus de vrijheid van de schrijver, zijn alleen de moeite van het stellen waard (en zelfs dan vaak ook niet) als de schrijver respectloos met de nalatenschap van een persoon is omgesprongen.
Heb ik dat gedaan?
Nee. Absoluut niet.
Ik heb van Anton de Kom een persoon gemaakt, ja. Met zijn zwaktes, en zijn onzekerheden. Zodat daaruit nog beter zijn kracht en opoffering naar voren komt. Als je het leest, dan voel je de liefde die ik, als elke Surinamer, voor De Kom voel. En het respect voor zijn strijd. Zodat je doordrongen wordt van ontzag voor iemand die de een na de andere rake klap van het leven krijgt, maar blijft opstaan, en blijft strijden.

Does neemt het me kwalijk dat ik een aantal dingen wel, en een aantal dingen niet heb genoemd. Dan heb ik nieuws voor haar, en iedereen die aan het boek zou beginnen met het idee dat het een biografie is; er zitten complete personages in die Anton de Kom nooit heeft gekend.
Dat heet verbeelding.
Dat heet literatuur.
Ze zijn in het leven geroepen om Anton's verhaal in verder in te kleuren. Er is David, de medepatiënt, die voor Anton de belichaming wordt van het goede in de mens, en het zwakke, oftewel datgeen wat ten allen tijde beschermd moet worden. De vriendschap tussen die twee staat voor Antons diepgewortelde drang om de wereld beter te maken. Daarom sluit hij vriendschap met David, en daarom probeert hij hem te helpen. En nee, David heeft in het echt niet bestaan.
Het is dan ook een roman!

De vraag of het ethisch is om dingen te verzinnen die nooit zijn voorgevallen, zouden we elkaar moeten stellen als er kwaad wordt gesproken, en kwaad wordt gedaan. Dat is in mijn werk, nu niet, en ook in eerder werk van mij, niet het geval. Als Does zich enigszins bekend zou maken met mijn oeuvre, zou ze weten dat ik niet het type schrijver ben dat uit is op goedkoop scoren, noch op sensatie. Ik ben een schrijver van de nuance, zo sta ik ook bekend; als iemand die vanuit de nuance de wereld durft te benaderen.

En ja, ik begrijp dat het pijnlijk en vreemd voor de nabestaanden is om dingen te lezen die niet of anders zijn gebeurd dan ze hebben meegemaakt. Maar dat is juist dat vreemde gebied tussen wat de schrijver vermag, en wat de betrokkenen in te brengen hebben. Daarom ook, heb ik vooraf geen contact met de familie gemaakt. Omdat ik mijn versie van Anton wilde schrijven. En, en daar zit precies het knelpunt, omdat ik alleen maar goede intenties heb gehad tijdens het schrijven. Ik heb van Anton geen vreemdganger gemaakt, geen zwakkeling, geen moordenaar, niets wat hij niet was en wat respectloos naar zijn nakomelingen zou zijn. Ja, ik heb hem gedachten gegeven. Ja, ik heb hem dingen laten meemaken. Alles in de lijn van het uiteindelijke doel; deze man voor de lezer tot leven te wekken, zodat hij ze voor altijd bij zou blijven.
Is dat respectloos?

Ida Does met Derek Walcott

Dat Does suggereert dat ik De Kom heb genomen om een slaatje uit zijn naamsbekendheid te slaan is een verschrikkelijk lage beschuldiging. En onrealistisch bovendien. AdeK mag onder de Surinamers beroemd zijn, buiten onze groep kennen schrikbarend weinig blanke Nederlanders hem. Juist omdat ik zijn onbekendheid zo pijnlijk en onverdiend vond, ben ik het boek gaan schrijven. Dat bij De Wereld Draait Door een boekverkoopster moet uitleggen wie De Kom is, voor ze aan het waarderen van mijn roman toekomt, zegt genoeg. Daar komt bij dat ik, zonder valse bescheidenheid, ervan uit ga dat ik inmiddels teveel strepen verdiend heb om op andermans naam winst te hoeven maken.

Does schermt met het verdriet van de familie De Kom. Ik vind dat pijnlijk. Niet alleen omdat dit verdriet evident is, maar ook om de manier waarop ze hun verdriet uitvergroot door van het boek een kwetsend stuk tekst te maken, terwijl het zoals ik al schreef het recht tegenovergestelde daarvan is. Ja, ik weet dat Antons kinderen ervan zijn geschrokken. Ik heb, in tegenstelling tot wat Does suggereert, wel degelijk contact met de familie gehad nadat het boek af was, en ik begrijp, en voel ook voor de emotie dat juist de periode in de inrichting een van de pijnpunten is in de herinnering aan hun vader.

De herdruk - met buikband - van De man van veel

Maar, I’ll say it again; mijn boek is geen biografie! Of Anton al dan niet nagekeken werd door de buren toen hij werd meegenomen naar de inrichting, is niet relevant voor het boek. Wat wel relevant is, is dat het een kunstgreep is die zijn isolement moet benadrukken. En zijn waanzin, omdat hij het zich allemaal inbeeldt. Dit is het inkleuren van een verhaal, opdat de lezer erin meegezogen wordt, en opdat de betekenis in alle lagen doorschemert. Het is kunst, Ida Does, en geen documentaire.
Dat dit voor de familie moeilijk terug te lezen is, omdat het niet hun feitelijke verhaal is en bovendien alle verdriet weer naar boven haalt, begrijp ik. Ik respecteer ook hun keuze om, zoals een kleinzoon me vertelde, het boek niet te lezen omdat het teveel herinneringen naar boven haalt. Maar wat ik niet accepteer, is dat mensen de familie De Kom gaan vertellen dat Amatmoekrim als een olifant in de porseleinkast is bezig geweest, en hun inderdaad liefdevol overgeleverde herinnering aan een van de belangrijkste mannen van de geschiedenis achteloos omver trekt. Want dat doe ik namelijk niet! Ik heb op mijn manier een monument voor Anton de Kom opgericht. Het gemene stuk van Does is laag, en vals en lijkt over alles behalve mijn boek te gaan.

Mijn lange emails heeft ze uiterst summier beantwoord met de woorden dat ‘het niets persoonlijks is’. Ik durf dit luidruchtig en hartgrondig te betwisten. Is het niet persoonlijk te zeggen dat mijn boek iets anders is dan het is? Is het niet persoonlijk om mij af te schilderen als een harteloos en onethisch mens dat voor de euro’s zomaar even een boek schrijft? Is het niet persoonlijk om te zeggen dat mijn boek, dat ik met respect voor mijn volk en een van onze grootste helden heb geschreven, opdat ook elke Nederlander die De Kom tot nog toe negeert, met hem geconfronteerd wordt, en van hem gaat houden, zoals wij doen, om te zeggen dat dat boek respectloos en kwetsend is?
Hou toch op.

Toch besef ik dat Does’ woorden zijn ingegeven door goede bedoelingen. Aan goede bedoelingen gaat de wereld echter vaak genoeg ten onder. Ik mailde Does een voorbeeld, waarin volgens mij duidelijk wordt waar zij staat, en waar ik sta. Ik herhaal het hier:

Ik schreef eens een roman, Wanneer wij samen zijn, over de familie van mijn moeders kant. Het is een opeenstapeling van verdriet en verlies, drie generaties lang van worsteling en pijn, dat samenkomt in de generatie van mijn moeder, die bijna bezweek aan het verdriet waardoor zij was omgeven. In dat boek ziet de lezer dit verhaal, en begrijpt het verdriet van de moeder die depressief op bed ligt en niet voor haar kinderen kan zorgen, en ze slaat met de riem omdat ze geen ander antwoord heeft. De lezer voelt voor het kind, maar ook voor de moeder, want niemand is zwart-wit; onze menselijkheid schuilt in de nuance.

Mijn moeder huilde toen ze het las.
Maar ze vond het mooi, en waarachtig. En het deed haar geen verdriet.
Wat wel verdrietig was, waren de reacties van mensen die het boek niet lazen, maar zeiden; wat erg voor je, dat je dochter zo de vuile was buiten hangt.

Respect, beste mevrouw Does, heeft meerdere vormen. Intelligente mensen zouden hun best moeten willen doen om verder te kijken dan hun neus lang is. Als zelfs de intelligentsia van Suriname elkaar onnodig de haren in vliegen, dan zie ik onze toekomst somber in. Met zulke vrienden, heb ik geen vijanden nodig.

Karin Amatmoekrim
Schrijver van De man van veel

[overgenomen van Starnieuws, 5 november 2013]

Familie De Kom, tussen werkelijkheid en fictie

door Ida Does

Anton de Kom en zijn vrouw Petronella Borsboom

Nieuwsgierig was ik naar het nieuwe boek van Karin Amatmoekrim De man van veel over Anton de Kom. In interviews vertelden de schrijfster dat het fictie was. De periode dat Anton de Kom opgenomen werd in een Haagse psychiatrische kliniek had haar aandacht getrokken. In de biografie van De Kom (Rob Woortman en Alice Boots - 2009) was dat summier behandeld, vertelde zij, en zij besloot die setting te nemen voor haar nieuwe roman. Met een werkbeurs van het Letterenfonds werd het boek mogelijk gemaakt.

In mijn vorige romans kon ik leunen op mijn talent om een verhaal te vertellen, nu moest ik het biografische verhaal van een historische figuur naar mijn hand zetten. En ook: Ik wilde hem los zien van de feiten, deze pinnen je te veel vast. Natuurlijk heb je wel feiten nodig, ik kan niet hele grote dingen verzinnen die niet zijn gebeurd. Zijn leven spreekt heel erg tot de verbeelding, maar wil je echt in de roman gezogen worden, dan moet je je losmaken van de werkelijkheid.

De kliniek Ockenburgh in Loosduinen waar De Kom werd verpleegd

Afspraak 

Deze redenering hield me bezig. Dit was geen historische roman dus, er was nauwelijks research gedaan, vertelde de schrijfster. (Abusievelijk vermeldt Amatmoekrim dat de kliniek waar De Kom was opgenomen in Scheveningen was. In werkelijkheid was dat in Loosduinen, Den Haag. Onzorgvuldigheid of fictie?) Geen historische roman, maar wat dan wel? Hoe moest ik het lezen? Waarom wel bepaalde historische feiten gebruiken en andere niet? En wat was feit en wat niet en hoe zou ik dat als lezer weten? Wat was de afspraak dan tussen lezer en schrijfster? Ik moest denken aan een discussie, jaren geleden, naar aanleiding van Connie Palmen’s boek Lucifer. Daarin bracht zij de bekende Nederlandse componist Peter Schat in verband met de noodlottige dood van zijn vrouw. Palmen gaf haar personages andere namen, maar schreef op de flaptekst en in het nawoord dat het ging om Peter Schat en Marina Schapers. Deze handelswijze maakte haar boek omstreden, leverde haar veel (ethisch -literaire) kritiek op en navenant prima verkoopcijfers.

Karin Amatmoekrim

In Amatmoekrim’s boek heet de hoofdpersoon wel gewoon ‘Anton de Kom’. In haar proloog schrijft de auteur: Anton de Kom (1898-1945) was de schrijver van het boek Wij slaven van Suriname. Hij woonde in Den Haag en was getrouwd met de Hollandse Petronella Borsboom. Ze kregen vier kinderen. ... De Kom werd uiteindelijk verbannen naar Nederland, waar hij door de economische crisis en zijn roemruchte verleden in grote financiële problemen kwam. In de winter van 1939 werd hij, zwaar overspannen, gedwongen opgenomen in een gesloten psychiatrische inrichting. Dit is zijn verhaal.
Fictie?

Verwarring 
Verder bladerend kom ik bekende namen tegen, zoon Ad, dochter Judith. Zonen Ton en Cees. De man van veel blijkt ook zeer te gaan over Petronella, de echtgenote van Anton en moeder van… Voor mijn gevoel kwam ik terecht op een hellend vlak tussen fictie en werkelijkheid. Ik raakte in verwarring. Was ik overgevoelig omdat ik mij verbonden voel met de geschiedenis van Anton de Kom en met zijn familie? Wilde ik niet weten van de overspannenheid van een bekende Surinaamse held ? Miste ik de souplesse om te hoppen tussen fictie en werkelijkheid in een mij bekend verhaal? Ik ging diep bij mezelf te rade. Nee, hij viel niet van zijn voetstuk, want nieuws was het niet. Dat hij overspannen was geweest en drie maanden opgenomen in een kliniek, dat hoort bij het bekende narratief van Anton de Kom. Zijn kinderen Ad, Cees, Ton en Judith hebben dat in de loop der jaren vaak verteld aan mediamensen, publicisten en documentairemakers, waaronder ikzelf. Maar iets klopte niet bij dit boek.

Ad de Kom en zijn dochter Els bij de overhandiging van het archief-De Kom
 aan het Letterkundig Museum

Het presenteren van ‘fictie’, met echte mensen, echte namen, echte data, echte gebeurtenissen. Waren ze allen al lang dood, was het misschien anders, maar drie van hen, zijn nog springlevend. Ad, de oudste zoon van Anton de Kom, is 87 jaar oud. Toen zijn vader gedwongen werd opgenomen was hij 13. Hij kan zich het nog goed herinneren, die avond. In Amatmoekrim’s verhaal gaat dat zo: De buurtbewoners stroomden met tientallen uit hun huizen om getuige te zijn van het spektakel met de gestoorde buurman die meegenomen werd als een dolle hond. Vanuit de diepte zag hij wat zij zagen. Ze stootten elkaar aan en wezen naar hoe hij wanhopig van angst en woede werd afgevoerd. Moet je nou eens kijken, zeiden ze tegen elkaar, hoe hij moet worden opgetild omdat hij weigert te lopen. Zijn benen trapten wild in de lucht terwijl ze hem onder zijn oksels grepen en meevoerden. De broeders waren wel wat gewend, dat zag je aan de routine waarmee ze hem in bedwang hielden. Er stond een ambulance op hen te wachten. Er was een brancard, ze hadden leren banden nodig om hem op zijn plaats vast te binden. De deur van de wagen bleef te lang openstaan, iedereen kon hem zo zien zitten. Hoe hij brulde en vloekte en aan de banden rukte.
Ik vraag het Ad, volledig overbodig, nog maar eens expliciet: “Werd uw vader vastgebonden?” “Welnee, dat is helemaal niet waar.” Hij vertelt er even vrij als feitelijk over. Geen sprake van vastgebonden worden, geen sprake van als een ‘dolle hond’ weggevoerd worden. Veeleer een uitgeputte, verslagen man, die zich, na aanvankelijk kort verbaal protest, boos liet meevoeren omdat hij niet anders kon. Geen sprake van tientallen buren die openlijk naar buiten stroomden, wel stiekem glurende buren…wie kent ze niet. Ik kreeg er een ongemakkelijk gevoel over.

Judith de Kom bij de inbruikleengeving van het archief-De Kom
 aan de Universiteit van Amsterdam

In ongewisse 
Ik zocht, behalve met Ad, ook contact met Judith (82). Ik was verbijsterd over wat ik te horen kreeg. Volledig overrompeld waren zij allen door de publicatie van dit boek. Zij wisten, zonder uitzondering, van niets. Hoorden erover op de radio, soms via een telefoontje van een kennis of familielid. Ze lazen hun eigen naam en dat van hun ouders in een boek, waar ze niet over geïnformeerd waren. Een boek dat over hen ging, maar ook weer niet. Het kwam als een klap in het gezicht. Gevoelens van frustratie, woede, verdriet en onmacht maakten zich van hen meester. Cees de Kom (85) las verbaasd en boos een aankondiging in de Surinaamse kranten dat hij het boek in Paramaribo in ontvangst zou nemen uit handen van de schrijfster. Hoe pijnlijk prematuur en fictief dat bericht was, bleek wel bij de presentatie in Torarica. De familie De Kom was opvallend afwezig. 

Ik vroeg me af wat de afwegingen van de schrijfster waren geweest om de naam van Anton de Kom, zijn kinderen en zijn vrouw, te verbinden aan dit gefantaseerde verhaal. En waarom juist de kinderen van De Kom niet erover geïnformeerd waren. Geen briefje vooraf, geen briefje achteraf. Ik vroeg het aan de auteur. Zij antwoordde dat ze het “een beetje een vreemde vraag vond”. Ze had geen overleg met hen gezocht, omdat het een roman betrof en geen biografie. Of dat haar goed recht is, weet ik niet echt - dat zou voer voor juristen kunnen zijn - maar respectvol is het zeer zeker niet. De kinderen van Anton en Petronella de Kom hebben de oorlog meegemaakt en na arrestatie van hun vader jarenlang in het ongewisse geleefd over zijn lot. Hun sensitiviteit voor verhalen over hun vader zou invoelbaar moeten zijn.

Presentatie van de De Kom-biografie in Suriname. Geheel links Rob Woortman, naast hem Alice Boots

In de gedeelde geschiedenis van Suriname en Nederland neemt de familie een bijzondere plek in. Niet alleen door wat ze heeft meegemaakt in de jaren dertig in Suriname en in de Tweede Wereldoorlog in Nederland. Zij onderscheiden zich ook doordat zij zich, na de dood van hun vader, actief inzetten voor het levend houden van de narratief van De Kom. Met name dochter Judith de Kom heeft een groot deel van haar leven ten dienste gesteld van die nagedachtenis. Het is niet in de laatste plaats aan haar inspanningen te danken dat het leven van De Kom zo goed gearchiveerd is. En zo liefdevol is doorverteld.

Rob Woortman; de biografie van De Kom die hij samen met Alice Boots schreef,
 wordt nergens in Amatmoekrims roman vermeld

Vergetelheid 
Uitgever Prometheus prijst het boek aan: In deze opzienbarende nieuwe roman van Karin Amatmoekrim wordt het waargebeurde verhaal van Anton de Kom, die zijn leven gaf voor het verzet tegen de Duitsers in de Tweede Wereldoorlog, eens en voor altijd uit de vergetelheid gehaald. Een aantrekkelijke gedachte als het om marketing gaat. Een pompeuze en pretentieuze zin, maar vooral: niet waar. Anton de Kom is de bekendste Surinaamse verzetsman. Er zijn, in Paramaribo en in Den Haag straten naar hem vernoemd. Een plein in Amsterdam Zuidoost draagt zijn naam, een eigen standbeeld daarop. Toets Anton de Kom in op je Tomtom naar Amsterdam en Den Haag en het systeem brengt je ernaar toe. Er is een lesbrief over hem gemaakt voor basisscholen in Zuidoost. Er zijn decennialang diverse conferenties aan hem gewijd, de Surinaamse Universiteit draagt zijn naam, er zijn tv-documentaires over hem gemaakt, die de aandacht trekken van een internationaal publiek. Er liggen plannen voor een tv-serie. Zijn biografie werd in 2010 bekroond met de Eduard du Perronprijs. Thematijdschriften zijn aan hem gewijd, musea nemen zijn beeltenis op, vele sites verwijzen naar hem en zijn werk. Hij ligt begraven op het ereveld Loenen en zijn levensverhaal is uitgekozen voor publicaties over de gevallenen die daar begraven liggen.

De Kom is postuum onderscheiden met het Verzetsherdenkingskruis. Eerder dit jaar werd in Zaandam een brug naar hem vernoemd. En last but not least lijkt De Kom er zelf voor te zorgen, dat zijn werk absoluut niet in vergetelheid is geraakt. Een telefoontje naar Uitgeverij Atlas Contact leert mij snel dat het boek Wij Slaven van Suriname de twaalfde druk beleeft. We hebben het eigenlijk altijd in druk vertelt de woordvoerster. Vanaf 1934. [Dit is niet waar: het boek werd na 1934 pas in 1971 weer herdruk. - red. CU]  Was het dan toch, zoals Ad vermoedde, dat er met dit nieuwe boek meegelift wordt op juist de bekendheid van zijn vader?

Toni Morrison

Ethisch 

Ethische afwegingen en dilemma’s zijn voor alle kunstenaars en verhalenvertellers heel herkenbaar. Je moet er een weg in vinden. Mij bleef in dit verband dit citaat van Toni Morrison altijd bij:

Making a little life for oneself by scavenging other people’s lives is a big question, and it does have moral and ethical implications. In fiction, I feel the most intelligent, and the most free, and the most excited, when my characters are fully invented people. That’s part of the excitement. If they’re based on somebody else, in a funny way it’s an infringement of a copyright. That person owns his life, has a patent on it. It shouldn’t be available for fiction. Toni Morrison, Nobel Laureate in Literature (Paris Review-The Art of Fiction- 1993)
Morrison maakt haar afweging helder. Andere afwegingen zijn denkbaar. Het antwoord op de literair-ethische vragen van fictie over echte (nog levende) mensen, ligt niet in het genre ('roman') an sich, maar in de literair-ethische afweging. Daardoor wordt zichtbaar hoe de belangen van alle betrokkenen zijn meegewogen.



Ida Does is documentaire filmmaker. Zij maakte in 2012 de bekroonde documentaire ‘Vrede, herinneringen aan Anton de Kom’.

[van Starnieuws, 2 november 2013]