 |
| Henk Vos - Vliegende man (brons) |
De meest indrukwekkende versie die ik ooit las van de slaaf
die terugvliegt naar Afrika, is in de roman De
hemelvaart van Solomon van de zwarte Amerikaanse auteur Toni Morrison. Het is
het verhaal van Macon Dead, wiens zoon beweert dat zijn opa Solomon kon vliegen
en als een adelaar weggezeild is naar Afrika. Het is jammer dat dit verhaal
niet is opgenomen in De slaaf vliegt weg
(samenstelling Lucia Nankoe & Jules Rijssen). Maar ook de vermelding van het motief in het verhaal over Tata Colin
van Ruud Mungroo zou hier niet hebben misstaan. Dit motief van de titel van de
bundel komt verder voor als afbeelding van Elis Juliana, met een kleine
verklaring erbij. De kern wordt gevormd door lezingen, gepresenteerd op het
internationale symposium over de relatie tussen historische romans en de
beeldvorming van de Nederlandse slavernijgeschiedenis. Waar en wanneer deze
bijeenkomst werd gehouden staat in een noot vermeld; in de Muiderkerk in 2009.
De centrale vraag is of en welke historische romans een rol spelen in de
beeldvorming over het slavernijverleden. En hoe ze doorwerken in de hedendaagse
discussies en in de persoonlijke beleving van de nazaten. De samenstellers
proberen deze vragen in de inleiding te beantwoorden. Ze slagen daar maar deels
in, omdat er veel voorbeelden aangehaald worden die allerlei kunstvormen
bevatten, maar geen historische romans zijn. Het artikel van Suzanne Diop, ‘Het
Eerste Internationaal Congres van Zwarte Schrijvers en Kunstenaars’ (pp. 29-33)
is zo’n voorbeeld dat niet over historische romans gaat. (Kijk ook naar het
onterechte gebruik van hoofdletters in de titel!)
Mijns inziens betekent het begrip beeldvorming binnen het
literaire kader het ontstaansproces van een beeld (in fictie) over een persoon
of groep mensen dat niet noodzakelijkerwijs met de werkelijkheid of de feiten
overeen hoeft te komen. Als de samenstellers bedoelen dat beeldvorming een
visualisatie is die bestaat uit het vertalen van een gedachte naar een beeld of
uitdrukkingsvorm, dan klopt de bundel wel. Dan is de opname van veel stukken in
de bundel, zoals de verhouding tussen etnische groepen getoond in de film Wan Pipel, wel verantwoord. Er zijn
natuurlijk allerlei gevoelige zaken die uitvloeiselen zijn van de slavernij, en
zodra die gevisualiseerd worden heb je ook een bepaalde vorm van beeldvorming.
.JPG) |
| Michiel van Kempen. Foto © Sanne Landvreugd |
De inhoud van de bundel werkt dus vervreemdend omdat je van
de auteur, zelf literatuurwetenschapper, een andere insteek zou verwachten. En
zeker als dan blijkt dat er allerlei stukken zijn opgenomen die niet op het
symposium voorbij zijn gekomen, terwijl de bijdrage van M. van Kempen, die er
wel bij was, vanwege een tekort aan beschikbare redactionele ruimte is
teruggetrokken. Dan roept dit vragen op.
Bij zo een titel en inleiding waren mijn verwachtingen
anders. Dat neemt niet weg dat de stukken bijna allemaal iets met de slavernij
te maken hebben, maar het gevaar is dat de lezer met zo een gevarieerde waaier
aan informatie toch blijft zitten met vragen over de context. Je kunt die dan
op internet opzoeken, maar is dat de bedoeling van de bundel? Al in het eerste
stuk, van Nankoe zelf (‘Reverence’) heeft ze het binnen vier pagina’s over
Toussaint Louverture, Edwi[d]ge Danticat, de kunstenaar Basquiat, de zanger
Maxwell en de Neville Brothers, auteur Simone Schwartz-Bart en de kunstenaar
Frankétienne. Alles wordt even aangestipt en daardoor mist het stuk diepgang.
Cynthia Mc Leod vraagt zich in haar bijdrage af of het aan
te bevelen is dat de lezer zich een beeld vormt van de geschiedenis via historische
romans. Daar wil ze zich, ondanks de geweldige verkoopcijfers van bijvoorbeeld Hoe duur was de suiker?, niet over
uitlaten. ‘Dat zou de uitkomst van het symposium moeten zijn’, is haar mening.
Ik denk dat een symposium over dit onderwerp ook geen
uitsluitsel kan geven, daarvoor is het onderwerp te breed en te gecompliceerd.
Wel is duidelijk dat historie in vele vormen verwerkt kan worden, letterlijk en
figuurlijk. In literatuur, schilderijen, beelden, poëzie en zang, alle denkbare
kunstvormen. En door over de slavernij na te denken en die uit te drukken in
kunst, kunnen de nazaten van de slaven tevens aan een stukje rouwverwerking
doen. En de nazaten van de slavenhouders kunnen zich plaatsvervangend schamen
na zich verwonderd te hebben over de verschrikkingen die in die tijd plaats
hebben gevonden. Eenieder doet dat op zijn eigen manier. Dat blijkt wél duidelijk
uit de inhoud van deze bundel. Met bijdragen van onder meer Anil Ramdas, Rudy
Bedacht, Remy Jungerman en Rihana Jamaludin, om maar wat
Surinaamse auteurs in deze bundel te noemen.
Lucia Nankoe & Jules Rijssen (samenstelling): De slaaf vliegt weg. Beeldvorming over
slavernij in de kunsten. Arnhem: LM Publishers, 2013. ISBN 978-94-6022-274-0
.JPG)
.JPG)
