Javaanse cultuur (deel 4)
door Charles Chang
Na het lezen van dit artikel spreek je een oude Javaan niet
meer aan met pae. Het woord betekent ‘vader van’ en is beledigend. Het correcte
woord is bapak of afgekort pak, wat meneer, vader of u betekent. Een vrouw
spreek je aan met ibu.
 |
| Roesman Darmohoetomo geeft al twaalf jaar les in de Javaanse taal. Het doet hem pijn dat de taal met uitsterven wordt bedreigd. "De jongeren willen het niet leren en onderling op een feestje of begrafenis spreken zelfs mijn leeftijdgenoten geen Javaans, maar Surinaams." Foto: Stefano Tull |
Basa Jawa of de Javaanse taal is één van de moeilijkste
talen ter wereld. Het is dan niet verwonderlijk dat het Javaans in Suriname in
rap tempo uitsterft. Roesman Darmohoetomo, docent van de cursus Basa Jawa op de
Indonesische ambassade, probeert de verdwijning met alle macht tegen te houden.
De studiekamer annex keuken bij 'Darmo' thuis lijkt eerder
op een kleine bibliotheek. Rekken vol literatuur in het Javaans staan tegen de
wand. Ook buiten staan nog dozen vol met boeken en papieren. Darmo is
opgegroeid met de taal en begon al vroeg met het lezen van Javaanse
tijdschriften uit Indonesië. Sommige daarvan, zoals Waspada en Djaka Lodang,
bestaan nog. Door veel zelfstudie en te investeren in boeken leerde Darmo meer
over de Javaanse cultuur en taal.
De docent houdt van zijn taal en het doet hem daarom ook
pijn dat het Javaans langzaamaan verdwijnt. "Bijna niemand spreekt het
meer en de taal raakt verloren. De jongeren willen het niet leren en onderling
op een feestje of begrafenis spreken zelfs mijn leeftijdgenoten geen Javaans,
maar Surinaams."
Cursus
Darmo startte daarom in 2001 met de cursus Javaans bij de
Indonesische ambassade. "Hier en daar was er kritiek", zegt hij over
het begin. "Ben ik wel bevoegd om les te geven, omdat ik niet uit het
onderwijs kom?" Hij begreep die sceptische houding, maar hij geloofde in
zichzelf. Tijdens zijn dienstjaren bij het ministerie van Landbouw, Veeteelt en
Visserij kreeg hij al een training in voorlichting geven aan boeren, en ook
daarvoor gaf hij al een tijdje les Bahasa Indonesia. Inmiddels heeft de
Indonesische ambassade hem erkend als docent in beide talen.
Elke woensdag houdt Darmo een conversatieclub voor
gevorderden om de spreekvaardigheid van zijn leerlingen te verbeteren.
Recentelijk is hij op verzoek van de Vereniging Herdenking Javaanse
Immigratie gestart met de cursus Javaanse taal op Sana Budaya. Daarnaast
verzorgen hij en zijn collega's ook programma's op de Javaanse radiostations.
"Allemaal pro Deo", zegt Darmo. Dat maakt het voor hem wel lastig om
docenten te vinden. Die zouden wel graag een vergoeding zien.
 |
| Hein Vruggink - Surinaams-Javaans - Nederlands woordenboek |
Respect
Kan je respect voor een ander uitdrukken met taal? In het
Nederlands zeggen we "u", maar in het Javaans gebeurt dit op een
ander taalniveau. Afhankelijk van wie je aanspreekt, gebruik je een
verschillende stijl: ngoko, ngoko allus, krama of krama
inggil. Dit maakt het Javaans zo'n moeilijke taal. In Indonesië spreekt een
derde van de 250 miljoen inwoners Javaans, waarmee het tot één van de
belangrijkste regiotalen van het land behoort.
De officiële taal is het Bahasa Indonesia deze kent geen
niveaus maar binnenshuis en informeel spreekt men Javaans. Het is ook de taal
die wordt gebruikt bij ceremoniën en wayangvoorstellingen. Het Javaans heeft
ook een eigen schrift dat omstreeks 800 na Christus is ontstaan tijdens de
Hindu-Javaanse beschaving. Het alfabet bestaat uit twintig letters en is
afgeleid van een schrift uit zuid India.
Volgens Darmo is het een misverstand dat de Javaanse
contractarbeiders niet konden lezen en schrijven toen ze in Suriname aankwamen.
Sommigen beheersten het Javaanse schrift en het Arabische schrift vanwege hun
islamitische geloof. Sinds de aankomst van de eerste contractanten in 1890 is
het Surinaams Javaans weinig of niet ontwikkeld. Veel woorden worden in
Indonesië niet meer gebruikt, terwijl het 'nieuwe Javaans' daar nu meer woorden
heeft overgenomen uit het Bahasa Indonesia.
 |
| Een groep Surinaamse Javanen, ca. 1932. Collectie: Buku |
Uitsterven
Toch wordt deze taal ook in het moederland met uitsterven
bedreigd. Om dit tegen te gaan, werd de taal begin jaren negentig in het
onderwijs opgenomen. Ambtenaren zijn bovendien verplicht om elke vrijdag
Javaans te spreken op het werk. Om de vier jaar wordt er daarnaast een
groot Basa Jawa taalcongres gehouden. Van de congressen in Indonesië heeft
Darmo de laatste drie bezocht.
Ook in Suriname is er vanuit de overheid moeite gedaan om
het Javaans te behouden. In de jaren negentig werd de Surinaamse Javaanse
spelling door het Minov geïntroduceerd. Darmo hanteert echter de Indonesische
spelling. "Mensen op de cursus kijken vreemd wanneer ze zien dat een woord
anders wordt geschreven, maar ik probeer ze de correcte wijze te leren."
Hij illustreert dit met een ervaring. "Op één van de
congressen kwam een dichter naar mij toe en zei dat hij een gedichtenbundel
heeft gekregen van een Surinaamse schrijver. Maar de man kon het niet lezen,
want alles was in het Surinaams Javaans geschreven! En daarom zeg ik: gebruik
de Indonesische spelling, want hoe kunnen we anders met Indonesiërs chatten en
e-mailen?"
Jongeren
Toen Darmo twaalf jaar geleden met de lessen begon, volgden
anderen al snel zijn voorbeeld. Kadi Kartokromo stortte zich ook op de taal en
gaf een jaar les bij Indra Maju. "Het was bedoeld voor jongeren, maar de
belangstelling nam af." Er kwam geen vervolg op de cursus, hoewel ook
Kartokromo het heel belangrijk vindt dat de taal wordt behouden. Ouders zijn
volgens hem van mening dat het Javaans hun kinderen achterhoudt op school, maar
daar is hij het niet mee eens. "Ik heb er geen nadeel van
ondervonden."
 |
| Kadi Kartokromo |
Hij vindt dat de overheid een beleid moet ontwikkelen voor
het Javaans. "Kinderen moeten ook hun eigen taal op school krijgen."
De taal is wel moeilijk, zegt hij, "maar dat is nog geen reden om het in
de rivier te gooien". Zolang je een Javaan bent, zal je het Javaans horen
en praten, beweert Kartokromo. "Ik ben nooit op les gegaan, maar ik spreek
het omdat ik het thuis veel heb gehoord."
Voor Darmo begint het aanleren van de taal ook binnenshuis.
"Laat de ouderen beginnen met bepaalde dingen zoals tellen en zelfstandige
naamwoorden. De jongeren kunnen het ook leren via de computer." De
taaldeskundige hamert nog eens op het belang van het Javaans: "Behoud van
de taal is behoud van je cultuur en daarvan moeten we ons bewust van zijn.
Culturen vervagen door globalisering. Als wij zelf niet voor het behoud zorgen,
gaan anderen het niet voor ons doen.".
Niveaus
Het laagste niveau Javaans is het ngoko en wordt gebruikt
door personen van gelijke stand, een hogere tegen een lagere, een oudere tegen
een jongere persoon en intiem onderling. Het krama wordt gebruikt bij een
conversatie tussen onbekenden, een lagere tegen een hogere en een jongere tegen
een oudere persoon. Voor het aanspreken van hooggeplaatste personen of beroemde
figuren, gebruikt men het krama inggil. Deze traditie is nu vrijwel verdwenen.
Men beheerst het krama niet meer om tot een hogere persoon te spreken. Over het
algemeen spreken Surinaamse Javanen alleen het ngoko, dat bovendien doorspekt
is met woorden uit de andere Surinaamse talen.
 |
| Javaans gezin. Foto Charl Danoe |
Cursisten
Semijatie Kasanmarto-Rasidin (48): "Als je ouder wordt,
wil je meer weten over je roots, Ik spreek het Javaans, maar vermengd met veel
Surinaams en Nederlands. Bij mij gaat het ook om het vormen en schrijven van de
juiste zin. Gelukkig heb ik mijn kinderen de taal geleerd; daar hebben ze nu
profijt van! Mijn zoon werkt bijvoorbeeld op een cruiseboot en in de crew
zitten vaak mensen uit Java." Alvin Paiman (29) spreekt de taal goed, maar
wil het toch verfijnen. "Tot mijn vijftiende werd ik door mijn opa en oma
in Nickerie opgevoed; zo ken ik de taal. Ik zit ook op de cursus om mijn
vriendin te stimuleren." Zij spreekt maar broko-broko Javaans. Thuis
spreken ze Nederlands, maar ouderen begrijpen het Nederlands vaak niet zo goed
- daarom wil zij de taal goed leren spreken. "Later als ik kinderen heb,
wil ik ze de taal leren."
[uit de Ware Tijd,
23/03/2013]
.jpg)
