door Victor Enthoven
Rond het midden van de achttiende eeuwen ontvluchtten
jaarlijks ongeveer 250 slaven de Surinaamse plantages. Meer dan de helft van
hen keerde na verloop van tijd uit eigen beweging terug, wat niet wegneemt dat
elk jaar ongeveer meer dan honderd slaven in de bossen achterbleven. Na verloop
van tijd ontstonden er verspreid over de kolonie verschillende
Marrongemeenschappen. Ten oosten van de Commewijne, niet ver van de
Tempatiekreek, vestigden de Okanisi of Ndyuka zich. In 1757 begon op de houtplantage
La Paix de zogenaamde Tempatie-opstand, toen enige honderden Nduyka-marrons de
plantage aanvielen. De strijd rond de Temaptiekreek zou tot 1760 duren.
Een van
de opstandelingen was Boston Brand, ook wel bekend als Basiton of Boston van
Berenburg. Hij was een tot slaafgemaakte Afrikaan die eerst in Jamaica verbleef
en waarschijnlijk rond 1749
in Suriname arriveerde waar hij in 1766 stierf. Hij was
een van de leiders van de Ndyuka die kon lezen en schrijven. Door zijn
correspondentie met het koloniale bestuur in Paramaribo heeft hij mede de vrede
in het oosten van Suriname bewerkstelligt. Hij schreef in het Engels, maar zijn
brieven werden in het Nederlands vertaald omdat niet alle bestuurders het
Engels machtig waren.
Frank
Dragtenstein, sinds 2001 als onderzoeker verbonden aan het Nationaal Instituut
Nederlands Slavernijverleden en erfenis (NiNsee) in Amsterdam, wil met dit boek
de brieven van Boston een plaats geven in de rij getuigenissen van ex-slaven.
Centraal hierbij staat het belichten en analyseren van de doorslaggevende rol
van Boston in het bereiken en het behouden van de vrede van 1760. Daarbij komen
vragen aan de orde over zijn positie binnen de Ndyukagemeenschap, zijn plaats
in het beleid van het koloniale bestuur in Paramaribo en zijn rol in het
machtspel tussen het gouvernement en de leiders van de marrons.
Het
boek valt in twee delen uiteen. Het eerste deel van 180 pagina’s vormt de
inleiding en context van de Tempatieopstand en de analyse van de brieven van
Boston. In een bijlage van circa veertig bladzijden worden de vertaalde brieven
en enkele andere stukken weergegeven.
In zes
hoofdstukken wordt het verhaal van Boston Brand verteld en de rol die hij
tijdens de opstand heeft gespeeld. De brieven maken duidelijk voor welk dilemma
de Marrons stonden: een onzeker bestaan in vrijheid versus een zeker bestaan in
slavernij. Boston had in het begin een optimistische kijk op de afloop van het
conflict. Daarom maande hij de ‘opperhoofden’ om niet al te veeleisend te zijn in
hun vordering van noodzakelijke goederen in ruil voor vrede. Het was voor hem
dan ook een teleurstelling toen bleek dat er geen harmonische verhouding met
Paramaribo in het verschiet lag. Uiteindelijk werd er vrede gesloten op basis
van een ruil van gevluchte slaven tegen goederen. Dragentein concludeert dat de
invloed van Boston groot is geweest bij het tot stand brengen van de vrede. In
de bijlage zijn 31 brieven opgenomen. Hiervan zijn er ongeveer achttien van de
hand van Boston Brand.
Het
eindresultaat vind ik vrij matig. Het gebrek aan redactie zorgt dat de
boodschap van het boek slecht toegankelijk is. De structuur van de inleiding is
onduidelijk en de tekst is niet vlot geschreven. Verder worden sommige brieven
die in de bijlage zijn opgenomen, eveneens volledig in de tekst weergegeven.
Verder is het jammer dat de auteur het werk van Van den Bouwhuijsen, De Bruin
en Horeweg uit 1988 weinig heeft gebruikt. In de bibliografie is dit
standaardwerk over de Tempatie-opstand zelfs niet opgenomen. Voor de opgenomen
brieven in de bijlage wordt geen verantwoording gegeven, terwijl de brieven
zelf niet geannoteerd zijn. Veel lezers zullen bijvoorbeeld niet weten wat een
posthouder is. Kortom, dit interessante en relevante onderwerp, want zoveel
brieven zijn er niet van ex-slaven overgeleverd, had een veel beter verzorgd
boek verdient.
Frank Dragtenstein, Alles
voor de vrede; De brieven van Boston Band tussen 1757 en 1763. Amsterdam:
NiNsee/Amrit, 2009. 233 p., isbn 978 90 74897 53 2, prijs € 15,00.
[uit Oso 2012.1]
[uit Oso 2012.1]
