 |
| Garifuna |
door Fred de Haas
Centraal Amerika
Aan de
Caribische kust van Honduras, Belice, Guatemala en Nicaragua woont een volk van
ongeveer 600.000 mensen dat zichzelf in de eigen inheemse taal ‘Garífuna’
noemen (met de klemtoon op de i) en door het Britse koloniale bestuur werden
aangeduid als ‘Black Caribs’.
Deze Black
Caribs zijn een volk dat op het eiland St Vincent is ontstaan uit de vermenging
van Indiaanse Cariben en Arowakken met Afrikanen die waren gevlucht van andere
eilanden.
 |
| Fruitmarkt op Saint Vincent |
Er is ook
een verhaal dat vertelt van een schipbreuk van een slavenschip uit Nigeria voor
de kust van St. Vincent in 1635. De slaven ontsnapten en werden door de
inheemse bevolking opgevangen.
De Britten
deporteerden meer dan 5000 ‘Black Caribs’ (die als een ernstige bedreiging
werden gezien) naar het eiland Roatán vóór de kust van Honduras. Later kregen
zij toestemming van de Spaanse autoriteiten in Honduras om zich op het
vasteland te vestigen. Zij spreken varianten van een mix van Caribisch en Arowak.
Ook spreken ze Spaans en sommigen Engels. Hun cultuur is beschermd door de
UNESCO. Hun muziek en dans heet Punta (een heupdans) en wie hiermee kennis wil
maken kan gaan naar You Tube en zoeken naar ‘Kazzabe, the best from Honduras’. Daar
kunnen ze op Curaçao nog wat van leren!
 |
| Danseressen van de Garifuna |
Hoewel de
Black Caribs katholiek zijn hangen ze ook een godsdienst aan die bekende
Afrikaanse, Indiaanse en Europees Christelijke elementen in zich draagt. De
Garífuna denken dat een mens meerdere zielen heeft en ze geloven in bos- en
watergeesten.
 |
| Black Carib meisje |
Zij vereren
de voorouders en houden, net als in het Caribisch gebied en Latijns-Amerika
dodenwakes van 3, 7 of 9 dagen na de begrafenis. In de laatste nacht nemen ze
afscheid van de geest van de overledene. Tijdens feesten voor de voorouders
raken de mediums (jonge meisjes) in trance en dansen op het ritme van trommels.
Soms rennen ze in hun bezetenheid naar zee, klimmen op het dak van het huis of
in een boom. De geest van de voorouder zit in het medium dat heel sensueel
danst en daardoor ook allerlei frustraties kwijtraakt. Niemand neemt hen dat
kwalijk want in trance is niemand meer persoonlijk verantwoordelijk voor
zijn/haar daden.
Tijdens de
uitvoering van de rituelen wordt er ook gebruik gemaakt van kaarsen, wierook en
het kruis. Een aardig overzicht over de Garífuna cultuur is te zien op YouTube
/ ‘The Garífuna Heritage Pt. 1’
(and 2).
Voordat we
komen te spreken over Curaçao is het zinvol om enige woorden te wijden aan het
fenomeen ‘hekserij’ of ‘brujería’ in het algemeen en tegelijk een poging wagen
om wat misverstanden uit de weg te ruimen.
Het geloof
aan heksen was wijdverbreid in het Europa van de 15e eeuw. Terwijl
in vroeger tijden ‘magiërs’ altijd (machtige) mannen waren, ging men heksen
langzamerhand steeds meer associëren met vrouwen die een verbond met de duivel
sloten om kwaadaardige dingen te kunnen doen. In de Spaanstalige gebieden
verschoof het accent van de ‘Brujo’ naar de ‘Bruja’, het woord dat in het
Papiaments de term ‘Brua’ heeft opgeleverd. Slechts enkele jaren voordat
Columbus de Nieuwe Wereld zou ontdekken was er in Europa een boek verschenen
met de titel Malleus Maleficarum (de Heksenhamer) dat nauwkeurig beschreef
hoe je heksen kon herkennen. Grote delen uit dit boek kunt u op het Internet
lezen.
‘Hekserij’
en ‘Brujería’ bleven eeuwenlang omgeven met een waas van geheimzinnigheid en boosaardigheid, een reputatie die niet
verdiend was. Hoewel ook in onze tijd mensen uit misplaatste angst en
onwetendheid liever niet of fluisterend spreken over ‘brujería’ moet toch het
hardnekkige misverstand uit de weg worden geruimd dat brujos zich alleen maar
bezig zouden houden met boosaardige zaken. De meeste ‘brujas’ en brujos’ (tegenwoordig
zijn het zowel mannen als vrouwen) zijn een soort volksgenezers die over
bepaalde gaven menen te beschikken waardoor ze in contact zouden komen met
‘geesten’ die hen helpen problemen op te lossen van mensen die om hulp bij hen
aankloppen. Dat er onder de brujos en brujas malafide mensen zitten is
duidelijk. Die vind je overal. Maar de meesten zullen ongetwijfeld te goeder
trouw zijn.
 |
| Hippolyte Léon Denizard Rivail |
De
‘brujería’ is in hoge mate beïnvloed door het Spiritisme, een beweging die
opkwam in het begin van de 19e eeuw en waarvan Allan Kardec
(pseudoniem voor de Fransman Léon Rivail, 1804-1869) de vader was. Het
Spiritisme gelooft niet in een hemel of een hel. De gevolgen van wat we als
mensen fout of goed doen zien we terug in volgende reïncarnaties. We hebben
meerdere levens op aarde en we zijn op de wereld om onszelf te vervolmaken. Er
is een God en we hebben een onsterfelijke ziel. Figuren als Christus zijn een
soort afsplitsingen van God die navolging verdienen. Ook zegt het Spiritisme
dat iedereen in contact kan komen met geesten.
Die
opvattingen vinden ook we terug in de ‘Brujería’. Ze sluiten in menig opzicht
aan bij de geestelijke bagage die de Afrikanen hadden meegenomen naar de Nieuwe
Wereld en bij het geloof van de Indianen, de oorspronkelijke bewoners van de
Amerika’s.
 |
| Historia de la Brujería |
Omdat de
‘brujería’ in de 20e eeuw een slechte reputatie kreeg heeft het
Spiritisme zich hiervan gedistantieerd om moeilijkheden met de autoriteiten te
vermijden. Zo verscheen er in 1954
in Puerto Rico een boekje met de titel Males del Medio
Ambiente (= Ziektes van de sociale omgeving). Daarin viel de arts J. Rodríguez
Pastor namens het Departement van Onderwijs het werk van volksgenezers, astrologen
en spiritisten aan als zijnde middeleeuws en halfgaar. Ook stelde hij de verkoop van ‘magische rotzooi’ als
drankjes, kruiden en poedertjes aan de kaak. Enkele decennia later werden deze
mensen, vooral door de belangstelling van het Instituto de Cultura
Puertorriqueña, min of meer in ere hersteld omdat zij de verbinding vormden met
het Afrikaanse verleden, een van de pijlers van de nationale identiteit. Verguizing
en eerherstel. Waar hebben we dat meer gezien?
Ook ging men
tegelijkertijd met een welwillende blik kijken naar het Afro-Caribische trommelspel.
Zie You Tube / BAILE DE "BOMBA " /Guayama, Puerto
Rico. Febrero, 2008. Wie verschillende Bomba ritmes wil leren kan gaan
kijken op You Tube / Ritmos Básicos de la Bomba-Ritmo Sicá-1/5 of voor een lekkere ‘seis corrido’ op You Tube / Cinco Ritmos Básicos de la
Bomba-Ritmo Seis Corrido-5/5 .
 |
| La brujería y la invocación de espíritus malignos es tan antigua como el hombre |
Wat heeft de
‘Brujería’ zoal te bieden? Het antwoord luidt: geestelijke en daadwerkelijke
hulp voor degene die om hulp komt vragen en hiervoor een passende bijdrage over
heeft. De brujos en
brujas kunnen hiervoor verschillende methodes gebruiken. Ze kunnen de kaart
lezen, adviezen geven vanuit een trancetoestand of boodschappen ontcijferen die
zij ontvangen via automatisch schrift. Ook volvoeren ze reinigingsrituelen
(‘despojos’). Zoals gezegd houden de goede brujos zich niet bezig met zwarte
magie, hoewel ze soms wel iets kwaadaardigs moeten doen in de vorm van een
‘trabajo malo’ (een boze actie) omdat zij een cliënt in bescherming moeten
nemen tegen iemand of iets dat de cliënt bedreigt. Meestal maken ze dan een
pakje klaar waarmee de cliënt iets moet doen.
Ook kunnen
brujos gewaardeerde gasten zijn op een dodewake (velorio). Zij leiden dan de dienst
(de meeste brujos zijn katholiek of protestant opgevoed en kennen de religieuze
verhalen en gebeden). Zij zorgen er ook voor dat de geest van de overledene
rustig kan vertrekken en niet op aarde achterblijft om het andere mensen lastig
te maken.
De moderne
‘brujería’ blijft op de hoogte van wat er in de maatschappij gebeurt. Moderne
communicatiemiddelen worden niet geschuwd. Telefonische consulten en
‘behandelingen’ zijn mogelijk.
 |
Een bruja van de Maya’s. Beeld: Georges Payrastre &
Claudine Viallon
|
Hun cliënten
kunnen mensen zijn die belangrijke posities in de maatschappij bekleden:
ambtenaren van justitie, advocaten, bankiers, zakenlui, mensen uit de wereld
van de media etc. Als de brujo (natuurlijk geldt dit ook voor de bruja) naar
tevredenheid hulp heeft verleend dan kan het zijn dat hij hiervoor iets
terugkrijgt in de vorm van informatie waarmee hij weer andere cliënten kan helpen.
De brujo
maakt gebruik van planten, kruiden en voorwerpen die hij zelf kan maken,
verbouwen of kopen in winkels die hierin gespecialiseerd zijn (ook in den Haag
is zo’n winkel. In Otrobanda zijn ze ook te vinden). In Puerto Rico heten ze
‘botánicas’ (niet te verwarren met de gewone apotheken of ‘boticas’ die
trouwens ook wel bepaalde spullen verkopen). De botánicas zorgen ervoor dat ze
up-to-date zijn en betrekken hun waar ook uit het buitenland. Je kan er ook
beelden kopen van heiligen, Indiase godheden, Zuid-Amerikaanse gecanoniseerde
figuren, stenen, amuletten etc.
[vervolg, afl. 10, klik
hier]
