Het spoor van een oorsprong, het uitzicht op een einde

Het levenswerk van Domingo Evertsz in boekvorm

Geen aarddeskundige zijnde, vind ik het onderhavige boek alle moeite van het signaleren waard. Het gaat over de aarde, de maan en de mensheid. Het is in de eerste plaats bedoeld voor geologen, fossieldeskundigen, biologen, kenners van de mens als natuurhistorisch wezen en sterrenkundigen. Ook is de kloeke verhandeling, van bijna zeshonderd bladzijden, bestemd voor iedereen die leergierig is naar de planeet waarop dit leven mogelijk is en naar de oorsprong van de werelddelen en oceanen. Ik hoor bij deze categorie lezers. Bovendien is het boek het levenswerk van een Curaçaoënaar, geredigeerd door zijn zoon. Het is in het Engels geschreven en heet: The vestige of a beginning, the prospect of an end, wat vrij vertaald luidt als ‘Het spoor van een oorsprong, het uitzicht op een einde.’ De ondertitel is, vertaald, ‘Een zoektocht naar het karakter en de oorzaken die hebben geleid tot het uiteenschuiven van het oercontinent Pangaia.’ 

Het uiteenvallen van Pangaia in
de continenten, zoals we die vandaag
kennen, volgens Alfred Wegener.

Alle werelddelen zoals we die nu kennen, hebben ooit, volgens schattingen 280 miljoen jaar geleden, een geheel gevormd. Dat geheel is met een Grieks woord Pangaia, dat betekent een ‘gehele moeder aarde’, genoemd. Dit oercontinent werd omringd door één oeroceaan, Tijdens het Juratijdperk, ongeveer 190 miljoen jaar geleden, begon Pangaia uiteen te vallen.

Wat opvalt aan de titel is het gebruik van de bepaalde en onbepaalde lidwoorden, de, het en een. Het boek heet niet een spoor van de oorsprong. Domingo Evertsz gaat niet uit van de (enige) oorsprong maar van een (van de meerdere) oorsprong(en). Net zomin gaat hij uit van het definitieve einde, maar van een einde. Zoals het een geoloog betaamt die zoveel verschillende perioden in de ontwikkeling van de aarde onderscheidt en van elke periode een begin en een einde kan aanwijzen.

De titel is een reactie op de beroemde stelling van James Hutton, die in 1785 aan de wieg van de geologie heeft gestaan, namelijk ‘no vestige of a beginning, no prospect of an end’. Sindsdien hebben natuurwetenschappers als Alexander von Humboldt, Léonce Élie de Beaumont en Alfred Wegener - zie verder de uitgebreide bibliografie achter in het boek - veel grootse ideeën over de ontwikkeling van de aarde en de mensheid voortgebracht, die elkaar hebben tegengesproken of aangevuld, al dan niet uitgaande van moderne inzichten of juist van de wijsheid inherent aan mythen.

James Hutton

Nieuwe hypothese

Evertsz heeft door studie, vergelijking en kritisch denkwerk een nieuwe hypothese geformuleerd. Het centrale idee is dat om te beginnen de aarde (en de maan) door een botsing tussen een planeet – die later de aarde zou worden – en een maan van Jupiter in een andere omloop terecht zijn gekomen, vervolgens dat de aarde toen ze in haar huidige omloop of baan om de zon terecht is gekomen niet ronddraaide, maar door de zon gedwongen werd om altijd met haar zelfde kant naar de zon te staan, zoals wij vanaf de aarde ook altijd dezelfde kant van de maan zien, in deze begintijd van haar huidige baan is het oercontinent Pangaia continue door de zon bestraald en de oerzee of het oerijs niet, en ten derde begon de aarde (weer) te draaien om haar as. Een vierde periode in de ontwikkeling is een botsing tussen het Noord-Amerikaanse (met inbegrip van Groenland) continent en Eurazië.

Auteur (en vader) Domingo Evertsz

De auteur stelt dat de afwezigheid van de dag en nacht cyclus veel invloed heeft gehad op de ontwikkeling en het gedrag van levensvormen op aarde, inclusief de mensheid. Evertsz behandelt er veel deelonderwerpen bij: de verschillende beschavingen die zijn ontstaan door het veranderen van de ligging van de continenten, het ontstaan van bergen met de bijzondere vorming van bij voorbeeld de Alpen en de Himalaya, magnetisme (en het gebrek daaraan op bijvoorbeeld de planeet Venus), zonnevlekken, inslagen van meteorieten, het ontstaan van de maan en de invloed van de maan op het leven van de aarde, de klimaatswisselingen over de hele aarde, de ijstijden, het uitsterven van de dinosaurus, het verschuiven van aardplaten, de kusten van de continenten die zo mooi in elkaar passen, de botsing tussen de Oude Wereld en de Nieuwe Wereld, en in twee korte bijlagen aparte verhandelingen over de tegengestelde draaibeweging van Venus en de opwarming van de wereld. Evertsz behandelt ook sommige thema’s als religie, sociologie en een rassentheorie, maar het boek betreft voornamelijk de natuurwetenschappen. Ook de vorming van de Antilliaanse eilandenboog komt aan de orde.

Redacteur (en zoon) Carl Evertsz

Vader en zoon, auteur en redacteur

Het boek is het levenswerk van Domingo Evertsz, geboren op 13 januari 1927 op Curaçao en overleden op 21 juli van het afgelopen jaar. Hij heeft ruim vijftig jaar gelezen en geschreven aan deze verhandeling. In 2005 moest hij plotseling zijn schrijfwerk staken nadat hij een hersenaanval had gekregen. Hij was op 18 jarige leeftijd gaan werken, meteen aan het einde van de Tweede Wereldoorlog. Door zijn grootste hobby, lezen, heeft hij de wereld leren kennen. In 1962, nadat zijn tweede en laatste kind was geboren, ging hij zich meer en meer beperken tot het lezen van boeken en artikelen over de aarde. “The ideas that came up, the end result of all my reading and ruminations through the years, are put in the following pages for whatever they are worth,” tekent de redacteur van het boek, zoon Carl Evertsz, in zijn voorwoord op (p iv). “The main challenge editing this work was the occasional existence of different embodiments of similar trains of thought and slight variations of similar text passages,” zegt hij over het redigeren van alle teksten die deels op zijn vaders computer stonden. Carl heeft bij voorbeeld ook gezorgd voor een prettige leesbaarheid van de tekst, waar overigens geen illustraties in zijn opgenomen, door het plaatsen van tussenkopjes en door in de lay-out variatie aan te brengen tussen de standaardtekst, citaten, persoonlijke opmerkingen van Domingo, zijdelingse opmerkingen en door het markeren van tussentijdse conclusies, samenvattingen en nieuwe wendingen. Volgens mijn eerste indruk heeft zoon Carl met veel interesse en liefdevolle eerbied voor zijn vader heel veel tijd gestoken in de redactie van al de teksten.

Alfred Wegener

Gezien de doelgroep is de tekst niet eenvoudig. Hier volgt een voorbeeld van het taalgebruik. Het komt uit de inleiding van de auteur, waarin hij uitlegt hoe hij zijn boek in twee delen heeft opgedeeld. Het eerste deel geeft de premissen aan en gaat over het vastleggen van de geschiedenis, magnetisme, de zon en het ontstaan van geologie als natuurwetenschap.

‘While the first part is a line of reasoning that has not been put yet to any practical assessment (…), the second part is basically not more than a rearrangement, the reconstruction of a demolished wall using the stones salvaged in a differentiating pattern, from an added overhead perspective characteristic of intuition and of current interpretations of the physical features, visible and invisible of our planet that have long been the subject of analyses and already related into a comprehensive context in the light of discoveries that have sparked diverse theories that are under continuous modification in the course of time up into the present. Because an umbrella-theory is lacking in the earth sciences, whenever some new data has to be integrated, the whole matter gets skewed to accommodate, instead of only filling an appropriate empty niche.

This arrangement in two different parts is dictated by the manner in which the flow of ideas acquired form. The second part is a continuation along the same lines of thought followed in the first. Much as I would have preferred to present the second part only, I thought it useful nevertheless to indicate whatever precipitated the process of speculation that debouched into a commitment with the earth sciences.’ (p 5)

Elie de Beaumont

De laatste woorden van deel 1 en van hoofdstuk 5, dus vlak voordat het tweede deel, de eigenlijke stellingen met onderbouwingen, begint luiden als volgt:

‘The pattern I see encompasses, not a look limited to the controversy over congruent coastlines, but the whole globe as a functioning organism, it explains its continents and its oceans, its mountain ranges and its rivers, its geologic activity, its atmosphere and the vicissitudes of life and the vestiges of its beginning and the prospect of an end.’ (p 167)

De schrijver heeft een stijl waarin hij afwisselt tussen persoonlijke opmerkingen, herinneringen en wetenschappelijke stellingen met argumenten. Hij gebruikt soms lange zinnen en heeft een grote woordenschat. Hij durft toe te geven dat hij in de loop van de tijden zijn stellingen soms aanpast en argumenten niet meer zo sterk vindt, maar hij gaat steeds onverdroten op zijn doel af: proberen te achterhalen waarom de aarde is zoals ze is en hoe het einde van de periode waarin we nu leven eruit zal kunnen zien.

Gemis

Ook al is het niet de bedoeling geweest van de auteur om zich te richten op geesteswetenschappelijk onderzoek, toch mis ik het Socratisch doorvragen naar het waarom van alles, voorbij de grenzen van de natuurwetenschap, met zijn beperkte meetmiddelen. Wellicht omdat het binnen de regels van de natuurwetenschap geldt dat alleen dat wat gemeten kan worden waar is. De natuurwetenschap beseft dan haar eigen grenzen, en verlegt die telkens door het bedenken en maken van nieuwe meetapparaten. Maar het leergierige wezen in de mens vraagt zich al sinds men iets van bewustzijn heeft af wat de zin van het leven is, wat er was voor en wat er zal zijn na het leven van niet alleen een mensenkind, maar ook van dier, plant, mineraal, kortom de aarde en het universum. Omdat de aarde een levend organisme is, mag je je afvragen waarom zij er is, waarom het universum, en wat de geestelijke realiteit is achter de voor onze zintuigen zichtbare. Zonder iets af te doen aan de toegevoegde waarde van het natuurwetenschappelijk onderzoek naar het verleden, is geesteswetenschappelijk onderzoek nodig om tot het wezenlijke te komen. Het gevaar hierbij is dat men vervalt in science-fiction, abracadabra en fantasie, maar dat moet worden onderscheiden van heuse geesteswetenschap. Ik denk dat we meer te weten komen als geologie wordt bedreven samen met geosofie.

Fragment uit het boek

‘At this stage, sleep having fled, I got up again and sat down at my desk, lost in thought. Taking up from its stand my inflatable globe – alas, now defunct, having succumbed to the irreverent use as an indoor volley-ball by the children – I bounced it off the table top so as to simulate an imagined impact by a Moon violently detached from its orbit.

As I was doing this, at the same time wondering about the most unpleasant consequences for the planet that might ensue from such an encounter, and being familiar with the multiple riddles that justly make geology so very fascinating, I was struck by one particular situation, not as an independent phenomenon, but as an interrelated complex of problems where the interplay between cause and effect began to take shape.

Here I am alluding to the curiously dualistic nature of planet Earth, where a wholly oceanic hemisphere is neatly opposed by a wholly continental hemisphere. This dualism was later proved to be natural to all the solid bodies in the solar system and is evidently related to impact. Mars, the Earth, the Moon, Venus and Mercury all present the same picture. On the gaseous giants and the Sun itself impact cannot expected to leave behind any permanent trace.

All of a sudden the pieces of the great puzzle began to fall into place, in such a natural order, and in such a rush, that it was only a matter of time and perseverance for the general picture to reach completion, a picture in which to every geologic phenomenon is allotted its rightful time and place against the background woven by that fateful EVENT and its aftermath that began to unreel before my eyes. It was a sudden rush and tumble of facts and imagination, mixed with that intoxicatingly sweet taste that accompanies the unforgettable moment of precipitation of insight into a mystery, a new and revolutionary concept thrust upon the mind; new in terms of magnitude. It imparted to the pageant of drift a deeper meaning as it leapt to new life in a transcendence of planetary boundaries which restricted the scope of ancient advocates of catastrophism who thought only in terms of Earth-bound destructions.’ (p 134)

Uit: Antilliaans Dagblad, 30 januari 2014, pp16-17

Evertsz, Domingo, 2013, (red. Evertsz, Carl) The vestige of a beginning, The prospect of an end; An inquiry into the n ature and causes leading to the dismemberment of the urkontinent of Pangaea (uitgegeven in eigen beheer) isbn 9781482624700