door Stine
Jensen
 |
| Michael Jackson, Berlijn, 19 november 2002. Foto © Melnie Jocini |
Michael
Jackson toonde in 2002 zijn kind aan het volk. De negen maanden oude baby
bungelde van vierhoog naar beneden. Mensen gilden, en niet alleen maar omdat ze
fan van Jackson waren: ze waren bezorgd om het jongetje.
Frans de
Waal noemt het schandaal dat de wereldpers haalde in zijn laatste boek: De
bonobo en de tien geboden. Hij vraagt zich niet af hoe Jackson het in zijn
hoofd haalde om de baby met één arm zo te laten bungelen, maar wil weten hoe
het kan dat de massa zich met het lot van een baby identificeerde, terwijl die
baby niet van hen is. Zijn antwoord is simpel: empathie. We hebben een
lijfelijk inlevingsvermogen waardoor we ons kunnen voorstellen hoe het is om
die baby te zijn. Net als apen. De Waal memoreert een herinnering uit
dierentuin Arnhem. Een gewonde chimpanseeman hobbelt op zijn polsen rond om
zijn pijnlijke vingers te sparen. Binnen een mum van tijd heeft zich een rij
gevormd van apen die lichamelijk synchroon achter hem aan lopen, allemaal op
hun polsen.
Met zijn
boek wil De Waal laten zien dat mensapen ook ‘moraal’ hebben – dat wil zeggen,
in staat zijn tot empathie. Daarmee zet De Waal zijn levenswerk voort met
opnieuw een boek waarin hij laat zien dat datgene waarvan wij denken dat het
uniek menselijk is (taal, oorlog voeren, gebruik van werktuigen, cultuur), ook
bij dieren voorkomt.
De bonobo en
de tien geboden is een heerlijk boek, dat voor filosofen veel gedachtevoer
biedt. We hebben geen ‘moraal’ bedacht, noch hebben we de geboden uit de
religie nodig om de natuurlijke instincten eronder te houden, maar we zijn van
nature óók in staat tot het goede. ‘Elke moraal zou overbodig zijn als we
alleen maar aardig waren,’ aldus de Waal. De voor de hand liggende vraag is
natuurlijk waarom we dan niet altijd aardig zijn. Maar eigenlijk is dat de
Michael Jackson-vraag. Ik dacht met De Waal aan de massa en vroeg me af: waarom
gaat De Waal er eigenlijk van uit dat ‘aardig’ of ‘empathie’ altijd samenvalt
met ‘goed’? Kun je bijvoorbeeld ook een ‘teveel’ aan empathie hebben dat tot de
verkeerde morele beslissing leidt? Wie zegt trouwens dat de massa echt
‘empathie’ heeft met het jongetje, en dat die mensen niet eerder als de apen
achter elkaar aan hobbelen vanuit lichamelijke synchroniciteit: eentje gilt,
dan de rest ook. Ik dacht aan de jongens die zich zo identificeren met de
jihadistische strijd dat ze radicaliseren en naar Syrië gaan om hun lijf in de
strijd te gooien.
[van Filosofie.nl, 12 augustus 2013]
