‘Zwarte Piet is nooit een slaaf geweest’
door Arnold-Jan Scheer
Zwarte Piet bestaat niet sinds 1850. Jongemannen met zwart
gemaakte gezichten kwamen al in de Oudheid voor. Piet is geen Afro, geen creool, geen
negerpage, geen etnisch equatoriale Afrikaan, geen Moor en geen slaaf of zelfs
geen knecht van Sinterklaas. Robert Vuijsje schrijft dat Zwarte Piet moeiteloos
kan worden vervangen door een rode, gele, blauwe, groene of zwarte (!) Piet.
Omdat Kleurenpiet net zo veel lettergrepen heeft. Het valt me op dat iedereen
ervan uitgaat dat Zwarte Piet een 19de-eeuwse uitvinding is. Van Andree van Es:
'Tijd om afscheid te nemen van Zwarte Piet' en prof. Stipriaan Luïscius: '150
jaar is nog niet eens zo lang geleden' tot Van Helsloot van het Meertens
Instituut: 'Hij is in essentie een racistisch fenomeen'. Ik denk het niet.
Heidense elementen
Maar die oorringen, dat kroeshaar en die rode lippen dan? Ik
antwoord: wat doet een negerslaaf met een roe? En waarom ontvoert deze kinderen
in een zak, door de schoorsteen? Het klopt gewoon niet. Dat zijn heidense
elementen, ouder dan de Bisschop van Myra.
Piet is geen Afro, geen creool, geen negerpage, geen etnisch
equatoriale Afrikaan, geen Moor en geen slaaf of zelfs geen knecht van
Sinterklaas.
Integendeel. Sinds meer dan dertig jaar bezoek ik
Sinterklaas- en nieuwjaarsriten op afgelegen plekken in Europa. Daarnaast
verdiep ik me in wat geschiedschrijvers uit de Oudheid (Herodotus, Tacitus)
zeggen over in essentie sjamanistische gebruiken en hun betekenis (waaronder
het zwart maken van het gezicht en de rest van het lichaam). Ik bezocht, filmde
en fotografeerde rond 5 december en jaarwisselingen tientallen Sinterklaas- en
winterzonnewende-riten op ooit zeer geïsoleerde plekken, die alle in een
oorspronkelijke vorm de tijd hebben doorstaan. En waar maar weinigen van weten.
Dat is andere speculaas. Tijdens deze Sinterklaasriten, die
in modern Europa plaatsvinden, worden kinderen letterlijk doodsbang gemaakt (in
onze ogen getraumatiseerd), vrouwen geslagen (waarmee ze geen emotionele
problemen hebben) en breken er bloedige gevechten uit onder volwassen mannen
(ambulances staan klaar). Overal onder aanvoering van Sint Nicolaas.
Archetype
Ik ontdekte op die afgelegen plekken ook dat die roe veel
ouder is dan uit het stereotiep van Zwarte Piet dat wij sinds 1850 kennen van
het uiterst populaire prentenboek Sint Nikolaas en zijn knecht, van de
Amsterdamse onderwijzer en humorist Jan Schenkman. De slavernij moest door
Nederland nog worden afgeschaft.
Zwarte Piet is een archetype, net als Sinterklaas zelf, een
hybride wezen, het resultaat van wat ze in de godsdienstwetenschap noemen:
syncretisme. Hij speelt een rol, zoals iemand die de nar speelt of in travestie
gaat tijdens carnaval. Daarmee worden ook geen vrouwen beledigd. Hij is de
ongrijpbare knecht van Sinterklaas, de vrolijke tegenhanger, Tijl Uilenspiegel,
Jack Sparrow, Pan, Arlequino (die ook een zwartgemaakt gezicht heeft), de
sjamaan, de duivel zoals Rome hem afschilderde, de genezer. Hij is altijd
sluwer dan de clerus, de magistraten, de intellectuelen en de mensen op
posities, die hem tot slaaf proberen te maken, of met hem proberen te sollen.
Vorig jaar om deze tijd mocht ik een lezing geven op een
avond voor Caribische letteren. Op Curaçao hebben de nakomelingen van
Afrikaanse slaven geen enkele moeite met Zwarte Piet. Ze verven zich nog
zwarter dan ze zijn, inclusief kroespruiken, oorringen, roodgeverfde lippen en
pagepakjes, tijdens een uitbundige vrolijke Sinterklaasintocht.
Zwartmaken van het gezicht
En in Cornwall, waar ze hun gezichten ook zwart verven,
krijgen ze hetzelfde verwijt over racisme, maar daar hebben nooit slavenschepen
aangelegd. Ook daar weten ze dat het gebruik heel oud is.
Het zwartmaken van het gezicht tijdens de jaarwisseling
gebeurt van Engeland tot Macedonië, ontdekte ik, tot op heden. En nog verder
naar het oosten. In Perzië wordt de komst van het nieuwe jaar, van de tijd van
Zara-thustra tot nu, gevierd met zich dwaas gedragende zwartgemaakte
jongemannen die dansen in een felgekleurde hansop, een week lang. Wanneer deze
zwartgemaakte mannen verdwijnen, verschijnt een grijsaard met een lange baard
die geschenken brengt, waaronder kiemen en noten. Deze traditie wordt door de
islam bestreden, maar op het platteland gevierd. Ook Iraniërs in Nederland doen
dat.
Kleurenpieten in Nederland, belachelijk. Deze discussie is
verworden tot een oud-Hollandse geloofsstrijd waarbij de rekkelijken en
preciezen, correcten en incorrecten elkaar in de haren vliegen.
De geschiedenis begint niet in 1850. Als je alleen het
laatste stukje ervan meeneemt, slaat deze hele discussie nergens op. Zwarte
Piet is geen slaaf, integendeel. Hij laat zich niet temmen. Hij duikt steeds
weer op. Hij is ongrijpbaar. Hij is van het volk.
[eerder verschenen in de Volkskrant, 15-1-2013]
