Intel
van mijn
mobiele s.
Zoals ik nu
zit
noemt men
mij boertig.
Daarom neem
ik de l
uit de
lawine weg.
[uit de ongepubliceerde bundel Falélis]
 |
| Foto © Howard Winsling |
dinsdag 31 december 2013
Gesloten
door Carry-Ann Tjong-Ayong
Al 22 jaar kopen we in de binnenstad van Utrecht op het
Neude, lekkere Surinaamse broodjes bij Abbi/ Rinia. Broodje kip, broodje
bakkeljauw, barra. Heerlijk, net als thuis!
Vandaag, 31 december 2013 is het de laatste dag, want Rinia
Djoewan stopt er mee. Niet vrijwillig, legt zij uit. Gedwongen door de
gemeente, die opeens de huur van de standplaatsen met 640 % verhoogde. Dit kan
Rinia niet opbrengen. Zij kreeg het niet eens persoonlijk te horen, maar via
via. Een verhoging van 125,- naar 800,€ exclusief gas licht en water is te veel
voor de Javaanse, die door de crisis ook al haar halve omzet kwijtraakte.
“De klap komt ook emotioneel hard aan” zegt Rinia. Ook wij
behoren tot de vaste klanten en zijn ontzet. Wij begrijpen de beweegredenen van
de gemeente niet. Ook de Italiaanse kraam van broodje Mario die er nog langer
staat, moet verdwijnen. Deze kramen horen bij de binnenstad vinden de Utrechtse
burgers.
Rinia probeert nog iets anders met de kraam te doen. Maar of
dit zal lukken?
De toover-lantaarn van Mr. Furet
door Peter Meel
De Toover-lantaarn van
Mr. Furet van W.E.H. (Willem) Winkels (1818-1893) vertelt het verhaal van
de blankofficier Péon Charles Prêt. Op de Surinaamse suikerplantage Atroce (!),
waar hij te werk is gesteld, wordt hij Paauw genoemd. Volgens de schrijver is
het lot van de blankofficier ‘eene aanhoudende teleurstelling, eene altijd
durende marteling, een immer diep smartende toestand van de grievendste
vernederingen’ (p. 6). Péon werkt zich zeven dagen per week uit de naad voor
een fooi, verblijft in een schamel onderkomen waar ratten, kakkerlakken en
muskieten vrij spel hebben, zit onder de knoet van de directeur van de plantage
aan wie hij dagelijks rapporteert over de verrichtingen van de slaven, klaagt
steen en been over de hitte, de kwaliteit van het voedsel, het verbod om omgang
te hebben met slavinnen en zijn heimwee naar Nederland, en overlijdt na een
leven vol ontberingen in grote eenzaamheid.
Het manuscript van dit fictieve verhaal dateert uit 1840 en
bestaat uit achttien tekeningen en een reeks bijbehorende teksten die in het
bezit zijn van het Surinaams Museum. Het is op initiatief van deze instelling
dat het verhaal in een fraaie editie op de markt is gebracht en voor een breed
publiek wordt ontsloten. Zowel de tekeningen, die vervaardigd zijn met
waterverf, als de bijschriften tonen het artistieke en satirische talent van
Winkels, die – geboren in Amsterdam – in 1839 de oversteek naar Suriname waagde
en korte tijd zelf blankofficier was alvorens hij besloot in zijn bestaan te
voorzien als boekhandelaar, boekbinder en beheerder van een leesbibliotheek.
Naast De Toover-lantaarn maakte
Winkels nog tientallen andere tekeningen en schreef hij meerdere satirische
teksten die deels in de lokale pers werden gepubliceerd. Hij overleed op
75-jarige leeftijd in Paramaribo.
In Het leven van een
blankofficier gaat Hilde Neus in op de overlevering van het (goed
geconserveerde) manuscript. Ze laat op een overtuigende wijze zien dat Winkels
in De Toover-lantaarn zowel de spot
drijft met de slavenmeester en zijn entourage (onder wie de blankofficier) als
met de slavenpopulatie. Winkels keerde zich tijdens zijn leven niet principieel
tegen de slavernij en meende dat de emancipatie van de slaven op korte termijn
tot mislukken gedoemd zou zijn. Tegelijk benadrukte hij de menselijke
eigenschappen van laatstgenoemden en bekritiseerde hij de koloniale overheid
die geen voortvarendheid betrachtte om slaven te alfabetiseren en op een hoger
ontwikkelingsniveau te brengen. Naar zijn oordeel werd door deze laksheid de
vooruitgang van Suriname getraineerd.
Het portret dat Winkels van de blankofficier schetst blijkt
in belangrijke mate te corresponderen met het beeld dat oprijst uit andere
(historische) bronnen. De blankofficier was duidelijk de ondergeschikte van de
plantagedirecteur, die hem toezichthoudende taken opdroeg tegen een karig loon
en maximaal wenste te profiteren van diens kennis van en invloed op de
slavenmacht. En inderdaad waren zijn leefomstandigheden dermate zwaar dat hij
het doorgaans maar enkele jaren in deze functie volhield. De begeerde promotie
naar de positie van plantagedirecteur was maar voor een enkele blankofficier
weggelegd.
De hertaling voor de jeugd van De Toover-lantaarn van Mr. Furet door Hilde Neus is eveneens een
aantrekkelijke uitgave geworden. Neus volgt de oorspronkelijke tekst zo
nauwkeurig mogelijk. Wel heeft zij het taalgebruik vereenvoudigd (kortere
zinnen, simpeler woordkeus) en voorziet zij passages af en toe van toelichtende
tussenzinnen die op een soepele wijze in de hoofdtekst zijn geïntegreerd. Het
belangrijkste verschil met de volwasseneditie is dat het jeugdverhaal als een
toverlantaarnvoorstelling door ‘oom Winkels’ zelf wordt gepresenteerd en dat de
verteller een van de kinderen is die deze voorstelling bijwoont. Deze verteller
kent Winkels persoonlijk en maakt van deze voorkennis gebruik door in de beginpagina’s
van het verhaal hem als schrijver en voormalig blankofficier bij de jonge
lezers te introduceren. Ook door deze lezers met ‘je’ aan te spreken worden
deze actief bij de personages en hun handelingen betrokken en kunnen zij zich
met de lotgevallen van Péon identificeren, zoals in mei 2013 tijdens
presentaties op het Kinderboekenfestival in Paramaribo bleek.
De drie in harde kaft uitgegeven publicaties zijn met zorg
gedrukt en in een handzame cassette samengebracht. Ze maken voor een groot
publiek een document toegankelijk dat licht werpt op het negentiende-eeuwse
Surinaamse plantageleven bezien door de ogen van een functionaris die het
koloniaal gezag vertegenwoordigde en meehielp het regime van de overheerser in
stand te houden. Als intermediair tussen de werkelijke machthebbers en de
slavenmassa en als sociaal laaggeplaatste blanke had zijn positie tegelijk iets
ambivalents en werd zijn loyaliteit niet zelden op de proef gesteld. Winkels
weet dit ook voor de lezer van de twintigste eeuw maar al te inzichtelijk te
maken.
W.E.H. Winkels, De toover-lantaarn
van Mr. Furet, Suriname, 1840; W.E.H. Winkels, De toverlantaarn van meester Furet, 1840. Jeugduitgave; Hilde Neus,
Het leven van een blankofficier.
Paramaribo: Stichting Surinaams Museum, 2013. Libri Musei Surinamensis 7a, 7b
en 7c. 43 p., 59 p. en 59 p., prijs SRD 100,- voor de gehele cassette, SRD 30,-
per deel.
[uit Oso 2013, nr. 2]
[uit Oso 2013, nr. 2]
Quinsy Gario "een van de 10 grootste aanstellers van 2013"
 |
| Quinsy Gario. Foto Doortje Janssen |
"De Zwarte Piet klokkenluider kreeg zijn fifteen minutes of fame bij Pauw & Witteman om vervolgens een land in de meest stupide maatschappijdiscussie van de afgelopen decennia te storten. Het Zwarte Piet debat ging – zoals sommige cultuurfilosofen ons wilden doen geloven – niet over racisme, slavernij of over het afpakken van tradities. Over tien jaar is iedereen deze opiniehorror vergeten en kijken we terug op een kwestie die vooral ging over de emancipatie van ego’s (m/v, links/rechts, zwart-wit) met een intellectueel minderwaardigheidscomplex. Let maar op: van die Gario horen we nóóit meer iets."
Wij zeggen: wacht maar af.
Lees hier de hele tekst over alle andere aanstellers.
De verzwegen geschiedenis van Suriname: documentaire van Lucien Karg over prof.dr. Paul Christiaan Flu
 |
| Paul Christiaan Flu |
door Lucien Karg
Omdat wij onze nakomelingen niet langer kunnen opschepen met
een verwrongen geschiedenis en onwaarachtige ‘helden’ ben ik begonnen met het
maken van documentaires over onze eigen Surinaamse helden. Mijn eerste
documentaire heb ik in 2011 gemaakt over Surinames eerste hoogleraar, jongste
arts van het koninkrijk der Nederlanden, eerste en enige Surinaamse rector
magnificus van de universiteit van Leiden in 1938, eerste parasitoloog en nog
veel meer, professor doctor Paul Christiaan Flu.
Deze documentaire heb ik zelf gefinancierd, omdat ik van de
Surinaamse overheid (op ex-minister Celsius Waterberg na) geen enkele
ondersteuning of zelfs aanmoediging gehad heb en omdat ik geen zin had om te
wachten tot er een commissie benoemd zou worden die dan weer een andere
commissie zou benoemen die vervolgens belast zou worden met het benoemen van
een commissie die de zaak dan zou gaan bestuderen zoals dat zo vaak bij onze
overheid gebeurt.
Dankzij Nardi Johanns, Georgine de Miranda, Wim Udenhout en
Armand Achaibersing hebben Assuria, Staatsolie, DSBBank en Kersten Holding de
documentaire gesponsord. Daarmee kon ik een deel van de kosten kon dekken. Bij
deze nogmaals dank aan voornoemde personen en de heren Stephen Smit van Assuria
en Glenn Sairras, Iwan Poerschke en Mark Waaldijk van Staatsolie die direct
positief gereageerd hebben.
Met de verkoop van de documentaire over professor Flu kan ik
helaas de kosten niet dekken voor het maken van een boek en een documentaire
over de grondlegger van ons Suriname en het openbaar onderwijs in Suriname, dr.
H.D. Benjamins die in 1875 op 25 jarige leeftijd in Leiden promoveerde tot
doctor in de wis- en natuurkunde. In het boek en de documentaire toon ik aan
dat het onderwijs in Suriname niet door Hollanders maar door Surinamers zelf
opgezet en ontwikkeld is.
De researchfase op eigen kosten gedaan, is bijna afgerond.
Vandaar dat ik de documentaire over professor P.C. Flu nu op internet plaats
met het verzoek aan iedereen die deze documentaire ziet, het waardeert en mijn
streven wil ondersteunen, om een vrijwillige bijdrage te storten op DSB-bank
rekeningnummer 70.35.306 of ING bankrekeningnummer 4627170, onder vermelding
van “H.D.Benjamins project”.
Ik roep ook alle Surinamers en iedereen die liefde voor ons
land en volk kan opbrengen op, om mij te ondersteunen in dit streven. Dat kan
door ook zelf onderzoek te gaan doen naar deze voorbeeldige Surinamers en die
informatie te publiceren in welke vorm dan ook; boek, film, documentaire,
website, muziek, verhalen vertellen enz.
Bent u een nazaat van de familie Benjamins, de heer Herman
Daniël Benjamins of zijn vrouw Guilhermina de Gouvea of van zijn moeder Esther
Monsanto (allemaal in de 19de eeuw geboren), dan hou ik mij graag aanbevolen
voor eventuele foto’s, anekdotes, familie verhalen enzovoorts.
Ik ben te bereiken via lcikarg@hotmail.com.
Ik ben te bereiken via lcikarg@hotmail.com.
Bij voorbaat hartelijk dank en odi.
maandag 30 december 2013
Mieke de Haan - In de ring
Oog in oog
Verdoofd in
trillende stilte
Tussen deze
touwen
gelden de
regels van het nu.
Hier schuurt
huid op huid
van twee
zielen
omringd door
meedogenloze ogen
die
schreeuwen
om drama en tranen
die hier
niet en nu niet zullen vallen.
Het eelt van
de vuisten
is liefdevol
en strak verpakt
in vele
meters oorlogsrekverband.
De geuren van
de hetze zijn fris en opwekkend.
De kleur van
het bloed altijd hetzelfde.
De rauwe
wonden worden niet gevoeld.
De muziek
pompt
als het
razende hart van de strijders
de ruimte buiten
deze touwen
vullend met
adrenaline, champagne en grootse
beloften.
Runet Hobbybooks meer dan een boekhandel
De eigenaar heeft zich niet alleen gericht op leerkrachten,
maar ook op hobbyisten. “Eigenlijk heel Suriname”, benadrukt ze. Ze concludeert
dat Suriname steeds meer craft minded aan het worden is, gezien de frequente
art en craftbeurzen die gehouden worden. Met Runet hobbybooks, crafts &
more speelt ze hierop in en draagt bij aan het verhogen van de creativiteit.
Het is voor ieder mens noodzakelijk de rechterhelft van de hersenen te
prikkelen n.l. de creatieve zijde. Belangstellenden kunnen er terecht voor kinderboeken,
allerhande hobbyboeken, materiaal en bijbehorende literatuur, materialen voor
kunstenaars, workshops, bijouterieën, gifts, etc. De goederen worden veelal
geïmporteerd uit Nederland. Het ligt nu aan Suriname om het aangeboden
materiaal te Surinamiseren met de tools en technieken die worden aangeboden in
de boeken. Daarnaast zullen klanten rijkelijk bediend worden door de eigenaar,
van informatie en ideetjes bij aankoop van hun benodigdheden.
Kortom Runet hobbybooks, crafts & more is een hobbywinkel
enig in zijn soort die ernaar streeft de gemeenschap te faciliteren, d.m.v.
workshops, hobbyisten de nodige technieken bij te brengen en mensen die gewoon
op zoek zijn naar unieke zaken. Op 3 december 2013 j.l. bestond deze zaak
precies één (1) jaar, en dit is een mooi moment om nu naar buiten te komen. Het
is bedoeling de vleugels verder uit te slaan en steeds met nieuwe ideeën te
komen. Met recht kan gesteld worden dat in het één (1) jarige bestaan, deze
zaak zijn nut heeft bewezen en niet meer weg te denken is in de Surinaamse
samenleving. “Kortom voor elk wat wils”. Voor mensen met een hobby, voor mensen
met een creatieve geest, voor mensen met nieuwe creatieve ideeën, en last but
not least de “studenten”.
Runet is daarnaast ook nog de importeur van “Kinky Curly
Products”. Dit is een haarlijn die niet op chemische, maar op natuurbasis is
geproduceerd en die aan mensen met natural- of kroeshaar een curly look geeft. Dit
product is een schot in de roos, vooral voor mensen die geen chemische middelen
willen gebruiken op hun haar. Ook vanwege de toenemende bewustwording en de
bewezen voordelen dat “go natural” on the long run toch het beste voor je haar
is. Momenteel staat dit product in de top tien van Amerikaanse haarproducten.
[uit Dagblad Suriname,
21-12-2013]
Jansen van Galen: niet-moralistisch, weinig comparatief
 |
| Rosemarijn Hoefte |
door Rosemarijn Hoefte
John Jansen van Galen heeft een kwartet boeiende
Surinameboeken op zijn conto staan: Kapotte
plantage, Hetenachtsdroom, Het Suriname-syndroom en Laatste gouverneur, eerste president. Nu
is er dan de pil getiteld Afscheid van de
koloniën, waarin de auteur het Nederlands dekolonisatiebeleid onder de loep
neemt. ‘Waarom had Nederland in de Oost een geleidelijke dekolonisatie
nagestreefd en moest de West een kwarteeuw later zo spoedig mogelijk
onafhankelijk worden? Waarom wilde het Indonesië achterlaten als een federale
staat en wees het voor de Antillen de federale staatsvorm af? Waarom maakte het
zich, tot op de rand van oorlog toe, sterk voor het zelfbeschikkingsrecht van
de Papoea’s maar ontzegde het dit lang aan de Arubanen? Waarom ijverde het voor
een volksstemming over de onafhankelijkheid over de toekomt van Nieuw-Guinea,
maar wees het een referendum over de onafhankelijkheid van Suriname van de
hand?’ (p. 18). De kernvraag is: deed Nederland het inderdaad zo beroerd als
vaak wordt beweerd?
Om deze vraag te beantwoorden, heeft Jansen van Galen een
wel erg lange aanloop nodig over kolonisatie en dekolonisatie in Azië en de
Caraïben. Over de laat-koloniale periode merkt hij op dat het Nederlandse
kolonialisme vanouds eerder gekenmerkt wordt door paternalisme, ‘waarbij men
van bovenaf in detail de zaken voor de inlanders wilde regelen … dan door
verstokt kolonialisme’ (p. 570). Het lijkt mij dat paternalisme (the white man’s burden) een
onlosmakelijk deel is van het kolonialisme en geen separaat verschijnsel. In
deze hoofdstukken buitelen de gebeurtenissen soms over elkaar heen, vooral in
de wat vlakke en traditionele delen over Indonesië; in de stukken over de
Antillen en met name Suriname voelt de auteur zich zichtbaar beter thuis en
heeft zijn beeldende schrijfstijl de overhand. Helaas maakt hij geen
verbindingen tussen de ervaringen en het koloniale beleid in Oost en West,
terwijl er toch wel aanknopingspunten zijn. Zo schrijft Jansen van Galen over
de ‘ethische intentie’ van gouverneur Lely’s goudspoorlijn (p. 146), zonder een
duidelijke lijn te trekken naar de ethische politiek die begin twintigste eeuw
opgang deed in Nederlands Indië. En in hoeverre is het beleid van gouverneur
Johannes Kielstra beïnvloed door zijn ervaringen in Indië?
Na 516 bladzijden zijn we beland bij de ‘onbetaalde
rekeningen’ van het Nederlandse dekolonisatiebeleid, zoals zwarte piet, de TV
serie over de slavernij, de kwestie-Rawagede, de levering van Nederlandse tanks
aan Indonesië, en het officiële Nederlandse beleid jegens president Bouterse. De auteur somt allerlei
episodes tot eind 2012 op, maar komt uiteindelijk niet veel verder dan te
constateren dat dit de naweeën zijn van een onvoltooide dekolonisatie. Het zou
interessant zijn dit soort incidenten en processen in een internationaler
perspectief te plaatsen: wat zijn de Britse, Franse, Belgische, Spaanse en
Portugese ervaringen op dit terrein?
 |
| De verovering van de Nieuwe Wereld |
De kernvraag die de auteur in de inleiding stelt − was het
Nederlandse dekolonisatiebeleid zo slecht als vaak wordt beweerd − wordt beantwoord
in het laatste hoofdstuk ‘Slotsom’ (pp. 556-577). Jansen van Galen begint met
de herinnering aan een interview met voormalig premier Willem Drees in 1980.
Drees wees op de ervaringen van Groot-Brittannië in India/Pakistan, België in
Congo en Frankrijk in Algerije en Indochina om te constateren dat Nederland het
zo gek nog niet had gedaan. Jansen van Galen is het met hem eens. Met zijn
verfrissende, niet-moralistische kijk benadrukt hij de onderlinge
tegenstellingen en strijdigheden van het Haagse beleid. Hij verklaart
fundamentele discrepanties in het beleid door te wijzen op Nederlands
pragmatisme, gericht op eigen belang op korte termijn waarbij principes of
algemene richtinggevende uitgangspunten geen rol speelden, ‘al werd het beleid
tegenover de buitenwacht doorgaans verdedigd met een stellig beroep op
beginselen’ zoals democratie, rechtszekerheid en het waarborgen van
mensenrechten (pp. 564-565). Het beleid werd geschraagd door financiële
afwegingen en het behoud van prestige en machtspositie. Maar in hoeverre week
/wijkt dit beleid dan af van andere West-Europese koloniale machten? Ik had ook
graag een diepere analyse gelezen over hoe de ervaringen met de Indonesische
dekolonisatie wel of geen een rol hebben gespeeld in Suriname of in hoeverre Surinaamse
ontwikkelingen de constitutionele verhoudingen tussen Nederland en de Antillen
hebben beïnvloed. Van mij had het slotakkoord uitgebreider en comparatiever
mogen zijn, eventueel ten koste van de voorgaande hoofdstukken.
Afscheid van de
koloniën is oorspronkelijk geschreven als proefschrift, de auteur heeft er
echter voor gekozen zijn promotie niet door te zetten. In deze
publieksvriendelijke versie ontbreken noten en verwijzingen, maar op p. 18
wordt vermeld dat de ‘wetenschappelijke academische versie’ inclusief noten
online beschikbaar is. Merkwaardig genoeg leverde de genoemde link geen hit op.
John Jansen van
Galen, Afscheid van de koloniën; Het
Nederlandse dekolonisatiebeleid 1942-2012. Amsterdam: Atlas Contact, 2013.
608 p., ISBN 978 90 254 3530 1, prijs € 44,95.
[uit Oso 2013, nr. 2]
Gaarkeuken naschoolse opvang discrimineert Surinaamse kip
Per week wordt 400 ton kip geconsumeerd
Op weekbasis wordt circa 400 ton aan kip geconsumeerd.
Regelgeving ter stimulering van de eigen productie, zoals het verhogen van de
heffing op importkip en het afschaffen van invoerrechten op grondstoffen, zoals
kuikenvoer voor de lokale kiptelers, kan ervoor zorgen dat de lokale kip de
totale markt beheerst. Van Dijk breekt een lans voor de huismoeders die nog altijd
letten op de kwaliteit en daarom de Surinaamse kip verkiezen boven de
buitenlandse. Het is de horeca (restaurants) die zich afhankelijk maakt van de
importkip.
[uit Dagblad Suriname, 28-12-2013]
De oudste bronnen van het Surinaams-Nederlands blootgelegd
 |
| Ellen Klinkers |
door Ellen Klinkers
Dit jaar verscheen het
Woordenboek van het Nederlands in Suriname van 1667 tot 1876 van jan van
Donselaar. De Nederlandse kolonisten die zich vanaf 1667 in Suriname vestigden,
kwamen in een wereld waarin de omgeving en omstandigheden zo verschilden van de
Nederlandse dat de eigen taal te kort schoot om die te beschrijven. Er
ontstonden nieuwe woorden, woorden die het fundament legden voor het moderne
Surinaams-Nederlands.
Eerder, in 1977, publiceerde de bioloog Van Donselaar het Woordenboek van het Surinaams-Nederlands,
dat met 6600 ingangen de moderne Surinaams-Nederlandse taal duidt. Het was veel
breder van opzet dan deze uitgave, waarvoor Van Donselaar op zoek ging naar de
oorsprong van het Surinaams-Nederlands. Die zoektocht resulteerde in een
contrastlexicon van ruim 2000 alfabetische gerangschikte woorden, die gangbaar
raakten onder Nederlanders in Suriname maar die in het moederland onbekend
waren. Want wie wist daar nu wat een matapi,
een loosneger of een grietjebuur was? Van Donselaar
selecteerde de woorden uit de geschriften van ruim vijftig, overwegend
contemporaine, auteurs. De selectie eindigt in het jaar 1876 toen de leerplicht
met Nederlands als voertaal werd ingevoerd in Suriname.
 |
| Matapi (collectie KIT) |
Het boek geeft de betekenis van de woorden en de periode
waarin het woord voor het eerst is aangetroffen. Verder wordt vermeld of het
een leenwoord is uit een taal die niet in Suriname wordt gesproken, of het een
in Suriname nieuw gevormd woord is of dat een bestaand woord er een extra
betekenis bij heeft gekregen.
Prof. dr. Nicoline van der Sijs maakte de tekst gereed voor
publicatie. Zij deed dat op verzoek van Van Donselaar, enkele maanden voor zijn
overlijden op 12 april dit jaar.
J. van Donselaar, Woordenboek
van het Nederlands in Suriname van 1667 tot 1876. Amsterdam: Meertens
Instituut, 2013. 291 p., ISBN 978 90 7038
977 2, prijs € 25,00.
[uit Oso, 2013, nr. 2]
zondag 29 december 2013
Anil Ramdas, kleine professor uit Nickerie (6 en slot)
door Coen Verbraak
En toch kan het belang dat Ramdas had voor jonge allochtonen nauwelijks overschat worden, vindt De Jong. ‘Voor veel Surinamers was Anil hét voorbeeld van een geslaagde landgenoot. Een man die iemand gewórden was.’ Sheila Sitalsing: ‘Suriname is net een dorp; als een Surinamer elders in de wereld beroemd wordt, dan is dat een gebeurtenis. Maar er was ook inhoudelijke waardering voor zijn schrijverschap, voor het feit dat hij dingen zo goed kon verwoorden. Aan de andere kant kon Anil ook heel scherp zijn over Suriname. Hij wist feilloos bloot te leggen wat er allemaal niet aan het land deugde. Daar kunnen Surinamers niet zo goed tegen. Die directheid is vrij on-Surinaams. Dat leverde hem felle kritiek op. Maar hij bleef een grote zoon van het land, die het in het grote boze Nederland toch maar mooi had gemáákt.’’
Dat tinkelende
Ramdas’ gezondheidstoestand verergerde in het najaar van 2011. Hij was al meermalen gedotterd wegens hartklachten, en zijn conditie was nadien steeds verder verslechterd. De laatste keer dat Stephan Sanders hem zag, was op de begrafenis van Ramdas’ vader, in oktober 2011. Sanders schrok van het weerzien. ‘Anil zag er erg slecht uit: mager, ingevallen. De dag erna heb ik hem gebeld: “Je zag er zo verzenuwd uit. Was je soms dronken?’” Kort daarna belde hij op: “Stephan, we moeten Het blauwe licht weer gaan maken. Dan wordt het weer net als vroeger.” Een echte wanhoopskreet: laten we doen alsof er niets gebeurd is en teruggaan naar toen het nog goed was. Ik zei: “Nee, Anil, dat kan niet meer. Dat is geweest.”’
‘Wóédend. Ik was wóédend op hem,’ zegt Stephan Sanders, op een manier waarbij de ontzetting nog altijd voelbaar is. ‘Ik dacht: mijn God, Anil, hoe is het mogelijk dat jij, uitgerekend jij, een punt achter alles hebt gezet. Je wist zo goed wat de fuiken zijn voor de Hindoestaanse man. En je loopt er godverdómme zelf in. Ik had er verschrikkelijk last van. Hij spookte in mijn kop. Twee, drie maanden na zijn dood had ik zelfs het idee dat ik ’m hóórde: “broertje, broertje…” Als ik in de supermarkt een biefstuk kocht, hoorde ik Anil zeggen hoe ik ’m het beste klaar kon maken. Toen ben ik over hem gaan schrijven. Om het te bezweren.’ Inmiddels is de boosheid bij Sanders geweken. ‘Zijn dood leek alle mooie herinneringen bezoedeld te hebben. Nu is er vooral verdriet om het gemis. Inmiddels ben ik onze vriendschap weer aan het opdelven. Ik probeer me weer dat daverende begin te herinneren. Ik ben meer dan ooit doordrongen van het besef dat ik een heel, heel bijzondere man gekend heb.'
 |
| Familie Flodder |
White trash
De hoofdfiguur in Badal is van plan een essay te schrijven over de politieke verwording van Nederland, en de verwildersing van normen en waarden. Dat ging evenzeer op voor Ramdas. Op de Belgische website De Buren schreef hij in september 2010 een fel epistel tegen wat hij white trash noemde. ‘Kijk nu eens naar het Nederland van vandaag. Lees de reacties van lezers bij artikelen in De Telegraaf. Zie het aanbod op de Nederlandse televisie, die wordt gedomineerd door de commerciëlen. En zie de aanhang van de PVV, die almaar groeit, en nu al staat op meer dan twee miljoen. Die Hollanders die in eigen huizen wonen en een eigen auto hebben en met vakantie kunnen, zijn voor een groot deel white trash. Het zijn tokkies, het zijn families Flodder, met achterlijke ideeën en onbeschofte omgangsvormen. Wat kun je anders zeggen van de meesteTelegraaf-lezers, SBS-6- en RTL-kijkers en PVV-stemmers, dan dat ze boers, onbehouwen, ruw, plat, vulgair, ordinair en ongemanierd zijn?'
De hoofdfiguur in Badal is van plan een essay te schrijven over de politieke verwording van Nederland, en de verwildersing van normen en waarden. Dat ging evenzeer op voor Ramdas. Op de Belgische website De Buren schreef hij in september 2010 een fel epistel tegen wat hij white trash noemde. ‘Kijk nu eens naar het Nederland van vandaag. Lees de reacties van lezers bij artikelen in De Telegraaf. Zie het aanbod op de Nederlandse televisie, die wordt gedomineerd door de commerciëlen. En zie de aanhang van de PVV, die almaar groeit, en nu al staat op meer dan twee miljoen. Die Hollanders die in eigen huizen wonen en een eigen auto hebben en met vakantie kunnen, zijn voor een groot deel white trash. Het zijn tokkies, het zijn families Flodder, met achterlijke ideeën en onbeschofte omgangsvormen. Wat kun je anders zeggen van de meesteTelegraaf-lezers, SBS-6- en RTL-kijkers en PVV-stemmers, dan dat ze boers, onbehouwen, ruw, plat, vulgair, ordinair en ongemanierd zijn?'
 |
| Joost Zwagerman. Foto @ ANP |
Vijf dagen later werd er op diezelfde site op het stuk gereageerd door Joost
Zwagerman. ‘Anil Ramdas, die in de jaren negentig de gewoonte had achter iedere
boom een fascist te ontwaren, bereikt in dit stuk nieuwe dieptepunten – zelfs
voor zijn doen. Ramdas zet alle stemmers op Geert Wilders weg als “achterlijk”
en inferieur. Natuurlijk. Dat zich links noemende intellectuelen de gemiddelde
Jan Modaal als “achterlijk” wegzetten, gebeurt niet voor het eerst. Hoezo, opkomen
voor de onderklasse? Maar zelden gebeurde het zo haatdragend als bij Ramdas.
Wie maar lang genoeg door types als Ramdas voor achterlijk wordt uitgescholden,
wendt zich uiteindelijk tot Wilders. Anil Ramdas is geen haar beter dan de man
wiens ideeën hij wenst te bestrijden. Sterker: hij is erger. Verblind door
withete haat jegens white trash meent hij dat anderen hem hierom
vooruitstrevend zullen vinden. Die taxatiefout zal zelfs Wilders niet maken.’
Ramdas en Zwagerman hadden in 1997 al eens hard gebotst, nadat Ramdas in NRC Handelsblad kritiek uitte op de manier waarop Zwagerman in De Buitenvrouw een zwarte lerares neerzette: ‘Iemand met de mentaliteit, de denkwijze en het taalgebruik van een zwarte bediende of een zwarte hoer.’ ‘Een pijnlijk misverstand,’ aldus Joost Zwagerman. ‘De inzet van het boek was juist om de zelffelicitatie van mensen die beweren vrij te zijn van xenofobie aan de kaak te stellen. Ramdas stelde mij klakkeloos gelijk aan de hoofdpersoon. Alsof ík een racist zou zijn. Dat vond ik uitermate vervelend. Die white trash-column was in feite een herhaling van 1997. Ik vond het een zeer destructieve bijdrage aan een zinvolle discussie: hoe gaan we om met de PVV.’
Ramdas reageerde direct daarna: ‘Eerlijk gezegd had ik op Joost Zwagerman, een mastodont in kringen van White Trash, niet gerekend. Hij kwam als een geschenk uit de hemel.’ Zwager man schreef het voorjaar daarop, na het verschijnen van Badal, een vlammend opiniestuk in de Volkskrant. ‘Badal is het hele boek lang nijver bezig aan “een belangrijk essay over white trash”. Alleen al dit voornemen tot het schrijven van “een belangrijk essay” maakt Badal tot een potsierlijke hoofdfiguur en Ramdas tot een schertsfiguur. Hij is hoe dan ook geen echte schrijver. Hij imitéért er hoogstens een.’
Zwagerman is achteraf bepaald niet trots op de polemiek. ‘Door wat er nadien is gebeurd, komt alles in een heel ander, tragisch licht te staan. Natuurlijk zit het me dwars. Als ik had geweten hoe zijn geestestoestand toen was, dan had ik het laten rusten. Hij was niet meer de man met dezelfde wapenuitrusting als voorheen. De ironie wil dat ik de polemiek voerde op het moment dat het ook met mij niet goed ging. Daar zit toch een verontrustende parallel in.’
Ramdas en Zwagerman hadden in 1997 al eens hard gebotst, nadat Ramdas in NRC Handelsblad kritiek uitte op de manier waarop Zwagerman in De Buitenvrouw een zwarte lerares neerzette: ‘Iemand met de mentaliteit, de denkwijze en het taalgebruik van een zwarte bediende of een zwarte hoer.’ ‘Een pijnlijk misverstand,’ aldus Joost Zwagerman. ‘De inzet van het boek was juist om de zelffelicitatie van mensen die beweren vrij te zijn van xenofobie aan de kaak te stellen. Ramdas stelde mij klakkeloos gelijk aan de hoofdpersoon. Alsof ík een racist zou zijn. Dat vond ik uitermate vervelend. Die white trash-column was in feite een herhaling van 1997. Ik vond het een zeer destructieve bijdrage aan een zinvolle discussie: hoe gaan we om met de PVV.’
Ramdas reageerde direct daarna: ‘Eerlijk gezegd had ik op Joost Zwagerman, een mastodont in kringen van White Trash, niet gerekend. Hij kwam als een geschenk uit de hemel.’ Zwager man schreef het voorjaar daarop, na het verschijnen van Badal, een vlammend opiniestuk in de Volkskrant. ‘Badal is het hele boek lang nijver bezig aan “een belangrijk essay over white trash”. Alleen al dit voornemen tot het schrijven van “een belangrijk essay” maakt Badal tot een potsierlijke hoofdfiguur en Ramdas tot een schertsfiguur. Hij is hoe dan ook geen echte schrijver. Hij imitéért er hoogstens een.’
Zwagerman is achteraf bepaald niet trots op de polemiek. ‘Door wat er nadien is gebeurd, komt alles in een heel ander, tragisch licht te staan. Natuurlijk zit het me dwars. Als ik had geweten hoe zijn geestestoestand toen was, dan had ik het laten rusten. Hij was niet meer de man met dezelfde wapenuitrusting als voorheen. De ironie wil dat ik de polemiek voerde op het moment dat het ook met mij niet goed ging. Daar zit toch een verontrustende parallel in.’
 |
| Theo van Gogh |
Sjoerd de Jong van NRC Handelsblad: ‘Ik heb het
altijd jammer gevonden dat deze twee generatiegenoten zo enorm met elkaar
gebotst hebben. Als ik zijn columns las, dacht ik soms ook: kom, Anil, een
beetje minder mag ook. We zitten toch nog niet helemáál in het land van de
stampende laarzen. Hij leed aan de tijd, aan de keiharde polarisatie. Beschreef
hij dat hij op de avond van de moord op Theo van Gogh op de Dam een klap van
een omstander had gekregen, dan verscheen er meteen een stuk van Max Pam dat
dat wel gelogen zou zijn. “Lompheid als morele deugd”, zoals Buruma dat noemde,
was aan Anil niet besteed.’
En toch kan het belang dat Ramdas had voor jonge allochtonen nauwelijks overschat worden, vindt De Jong. ‘Voor veel Surinamers was Anil hét voorbeeld van een geslaagde landgenoot. Een man die iemand gewórden was.’ Sheila Sitalsing: ‘Suriname is net een dorp; als een Surinamer elders in de wereld beroemd wordt, dan is dat een gebeurtenis. Maar er was ook inhoudelijke waardering voor zijn schrijverschap, voor het feit dat hij dingen zo goed kon verwoorden. Aan de andere kant kon Anil ook heel scherp zijn over Suriname. Hij wist feilloos bloot te leggen wat er allemaal niet aan het land deugde. Daar kunnen Surinamers niet zo goed tegen. Die directheid is vrij on-Surinaams. Dat leverde hem felle kritiek op. Maar hij bleef een grote zoon van het land, die het in het grote boze Nederland toch maar mooi had gemáákt.’’
Dat tinkelende
Ramdas’ gezondheidstoestand verergerde in het najaar van 2011. Hij was al meermalen gedotterd wegens hartklachten, en zijn conditie was nadien steeds verder verslechterd. De laatste keer dat Stephan Sanders hem zag, was op de begrafenis van Ramdas’ vader, in oktober 2011. Sanders schrok van het weerzien. ‘Anil zag er erg slecht uit: mager, ingevallen. De dag erna heb ik hem gebeld: “Je zag er zo verzenuwd uit. Was je soms dronken?’” Kort daarna belde hij op: “Stephan, we moeten Het blauwe licht weer gaan maken. Dan wordt het weer net als vroeger.” Een echte wanhoopskreet: laten we doen alsof er niets gebeurd is en teruggaan naar toen het nog goed was. Ik zei: “Nee, Anil, dat kan niet meer. Dat is geweest.”’
Zijn programma ZOZ werd ondertussen nog wel
steeds uitgezonden. Ramdas schreef begin februari 2012 aan VPRO-directeur Karen
de Bok dat hij zelfs nieuwe televisieplannen had: ‘Een prachtige brief,
eigenlijk heel optimistisch. Ik had toen helemaal niet in de gaten dat het zo
slecht met hem ging.’ Al vond ze het wel raar dat Ramdas de afspraak die ze met
hem maakte om over het nieuwe programma te praten op het allerlaatste moment
afzegde. Zijn moeder lag in het ziekenhuis. Vandaar. ‘Maar het werd pas echt
vreemd toen ik hoorde dat hij op de redactie had verteld dat ík de afspraak had
afgezegd, omdat míjn moeder ziek was.’
Suzanne Holtzer van De Bezige Bij zag wel dat Ramdas het moeilijk had. ‘Hij schreef me kort voor zijn dood hoe zwaar de opkomst van Wilders en de slechte ontvangst van zijn boek op hem drukten. Ik zag dat hij onthecht raakte. Dat tinkelende wat hij ooit had, was weg. Hij was een angstige man geworden. De emoties hadden zijn ratio overgenomen. Maar ik bleef hopen dat hij zichzelf kon herpakken.’ Holtzer maakte zich grote zorgen toen Ramdas begin februari 2012 op de nieuwjaarsreceptie van De Bezige Bij verstek liet gaan. Al hield ze met het allerergste toch geen rekening. ‘Dat einde van Badal die de zee inloopt en verdrinkt, vond ik juist nog zo prachtig. Ik heb werkelijk geen seconde gedacht dat hij dat ook zo zou doen.’
Suzanne Holtzer van De Bezige Bij zag wel dat Ramdas het moeilijk had. ‘Hij schreef me kort voor zijn dood hoe zwaar de opkomst van Wilders en de slechte ontvangst van zijn boek op hem drukten. Ik zag dat hij onthecht raakte. Dat tinkelende wat hij ooit had, was weg. Hij was een angstige man geworden. De emoties hadden zijn ratio overgenomen. Maar ik bleef hopen dat hij zichzelf kon herpakken.’ Holtzer maakte zich grote zorgen toen Ramdas begin februari 2012 op de nieuwjaarsreceptie van De Bezige Bij verstek liet gaan. Al hield ze met het allerergste toch geen rekening. ‘Dat einde van Badal die de zee inloopt en verdrinkt, vond ik juist nog zo prachtig. Ik heb werkelijk geen seconde gedacht dat hij dat ook zo zou doen.’
 |
| Anil Ramdas in De Balie |
‘Wóédend. Ik was wóédend op hem,’ zegt Stephan Sanders, op een manier waarbij de ontzetting nog altijd voelbaar is. ‘Ik dacht: mijn God, Anil, hoe is het mogelijk dat jij, uitgerekend jij, een punt achter alles hebt gezet. Je wist zo goed wat de fuiken zijn voor de Hindoestaanse man. En je loopt er godverdómme zelf in. Ik had er verschrikkelijk last van. Hij spookte in mijn kop. Twee, drie maanden na zijn dood had ik zelfs het idee dat ik ’m hóórde: “broertje, broertje…” Als ik in de supermarkt een biefstuk kocht, hoorde ik Anil zeggen hoe ik ’m het beste klaar kon maken. Toen ben ik over hem gaan schrijven. Om het te bezweren.’ Inmiddels is de boosheid bij Sanders geweken. ‘Zijn dood leek alle mooie herinneringen bezoedeld te hebben. Nu is er vooral verdriet om het gemis. Inmiddels ben ik onze vriendschap weer aan het opdelven. Ik probeer me weer dat daverende begin te herinneren. Ik ben meer dan ooit doordrongen van het besef dat ik een heel, heel bijzondere man gekend heb.'
zaterdag 28 december 2013
Vasthoudende zoektocht in de schemerige goudsector
Al aan het begin van zijn rapportage Gowtu; Klopjacht op het Surinaamse goud laat onderzoeksjournalist Jeroen Trommelen
doorschemeren dat hij zichzelf een onmogelijke opdracht heeft gesteld. Aan de
vragen waarmee hij op pad is gegaan, ligt het niet. Deze zijn hoogst relevant
en houden iedereen bezig die ook maar enigszins geïnteresseerd is in de
achtergronden van de goudkoorts die Suriname sinds de jaren 1990 heeft bevangen
en die vanaf de eeuwwisseling in toenemende mate heeft bijgedragen aan de
economische groei van de republiek. Trommelen wil weten wie de grote spelers
zijn in de hedendaagse goudsector in Suriname, welke bedragen er omgaan, hoe de
naar schatting tienduizenden kleine ploeteraars die met hun voeten in de modder
staan zich verhouden tot de grote bazen die achter de schermen aan de touwtjes
trekken, wat de opbrengsten betekenen voor de nationale schatkist, hoe de
goudwinning en goudhandel zijn georganiseerd, en wat de ecologische effecten
zijn van het op grote schaal afgraven van grond en het gebruik van kwik.
 |
| Een goudmijn waar op grote schaal wordt gewonnen. Foto © ANP |
Op basis van naarstig verzamelde informatie en geholpen door
een groepje deskundigen (onder wie de onderzoekers Marieke Heemskerk en Marjo
de Theije) laat Trommelen zien dat op meerdere plaatsen in het midden en oosten
van Suriname lokale bewoners, Brazilianen, Chinezen en stedelingen in een
welhaast symbiotische relatie met elkaar leven en op grond van semilegale of
ronduit illegale afspraken zoveel mogelijk aan de exploitatie van de
begerenswaardige bodemschat proberen te verdienen. De inkomsten voor de gewone
man en vrouw (goudzoekers, kokkinnen, winkeliers, prostituees) liggen tamelijk
hoog (voor Brazilianen gemiddeld hoger of zelfs veel hoger dan in hun eigen
land), maar fluctueren in bepaalde perioden sterk en worden gedempt door de
hoge kosten van levensonderhoud en de benodigde investeringen (voor goudzoekers
vooral in apparatuur en brandstof) die er tegenover staan. De veiligheid en
bescherming van bezit zijn bovendien niet gegarandeerd, wat de bedrijfsrisico’s
vergroot, en de verontreiniging van water en lucht hebben gevolgen voor de
volksgezondheid en biodiversiteit, die echter nog altijd moeilijk te overzien
zijn.
Het opkopen en exporteren van het gewonnen goud blijkt
volgens de gegevens van Trommelen een zaak van een aantal Chinese handelaren,
die niet zelden ook vergunninghouder zijn van een cambio (geldwisselkantoor) en banden onderhouden met een politieke
partij (in meerderheid, maar niet uitsluitend, de NDP). Trommelen traceert
fiscale gegevens waaruit blijkt dat het gros van hun bedrijven nauwelijks
belasting betaalt. Het verlenen van exploratie- en exploitatieconcessies hangt
in hoofdzaak af van de goodwill van de betrokken minister en is daarmee niet
alleen ondoorzichtig, maar ook corruptiegevoelig. Het is vooral op dit niveau
dat dwarsverbanden tussen bedrijfsleven, politiek, de presidentiële Commissie
Ordening Goudsector en de onder dezelfde president en zijn zoon ressorterende Counter Terrorism Unit (CTU) – een
elitegroep van gewapende krachten – hun invloed laten gelden. De politiek lijkt
daarbij het laatste woord te hebben. In de top tien van grootverdieners in de
goudindustrie nemen volgens Trommelen Ronnie Brunswijk de eerste en Desi en
Dino Bouterse de tweede plaats in. Op de andere posities staan namen van andere
bekende, maar ook minder bekende of onbekende Surinamers − wat lezers van Parbode (het tijdschrift waarin
Trommelen eerder zijn lijstje publiceerde) al enige tijd bekend is. Overigens
moet opgemerkt worden dat deze rangorde op basis van schattingen tot stand is
gekomen en een enigszins willekeurige indruk maakt. Vooral de tweede plaats
voor de president en zijn zoon is niet meer dan een educated guess, want in hoofdzaak gebaseerd op de politieke invloed
van de president (die inderdaad groot is) en op de veronderstelling dat deze
zich als zakenman bedient van stromannen (wat waarschijnlijk is, maar niet
wordt hardgemaakt). Overtuigender is de conclusie die Trommelen trekt, namelijk
dat – anders dan veel politieke retoriek en een deel van de publieke opinie
willen – buitenlandse bedrijven als Lamgold en Newmont verhoudingsgewijs veel
en Surinaamse bedrijven onvoldoende belasting over hun verdiensten in de
goudsector betalen.
Trommelen doorspekt zijn relaas met een drietal casestudies:
één over de spraakmakende moord op een jonge goudzoeker in oktober 2011 in
Maripaston, één over de ‘free for all’ activiteiten in Benzdorp (Oost-Suriname)
en één over de teloorgang van het beschermd natuurpark Brownsberg door illegale
goudzoekers. Uit alle drie voorbeelden blijkt eens te meer hoe ondoordringbaar
de goudsector in Suriname is. Basale gegevens over concessies, omzet- en
winstcijfers en belastingafdrachten zijn geheim of gelden als onbetrouwbaar. Er
wordt weinig geregistreerd en tegenover de buitenwereld wordt bij voorkeur het
stilzwijgen bewaard, ook door de grote buitenlandse ondernemingen. Trommelen
slaat deuken in dit gesloten bastion en werpt licht op aspecten van de sector,
echter zonder de achterliggende zakelijke en politieke netwerken en de
bijbehorende geldstromen geheel bloot te kunnen leggen. Dat doet echter niets
af aan zijn inzet en vasthoudendheid om de onderste steen boven te krijgen.
Zijn naspeuringen leveren een vlot lezende rapportage op, waarin, zoals de
auteur het zelf formuleert, de reis in het Surinaamse informatiedoolhof evenveel
aandacht krijgt als het resultaat van zijn belangwekkende graaf- en spitwerk.
Jeroen Trommelen. Gowtu;
Klopjacht op het Surinaamse goud. Schoorl: Conserve, 2013. 223 p., ISBN 978 90 5429 346 0, prijs € 19,99.
[uit Oso 2013-2]
[uit Oso 2013-2]
Anil Ramdas, kleine professor uit Nickerie (5)
door Coen Verbraak
Fred van Dijk: ‘Hij was zich gaandeweg ook gaan afvragen of hij eigenlijk wel zijn eigen bron was. Alles wat hij te vertellen had, kwam altijd van anderen. Mijn vrouw en ik noemden hem “onze kleine professor” omdat hij ongelofelijk belezen was. Ik heb hem er altijd om bewonderd. Maar in die tijd vroeg hij zich af of hij vanuit zichzelf eigenlijk wel iets te melden had. Hij vreesde dat dit niet het geval was. We spraken er ooit over of hij niet eens een roman moest schrijven. Maar dat durfde hij niet. Die fundamentele onzekerheid begon steeds meer te knagen.’
 |
| Ramdas bij een AT5-opname |
Neurotische man
Pieter Hilhorst logeerde een paar weken bij Ramdas in Delhi. De herinneringen aan dat verblijf vindt hij dik tien jaar na dato nog steeds beklemmend. ‘Ik voelde daar zijn eenzaamheid zo enorm. Het ritme van zijn dag werd door het drinken bepaald. ’s Ochtends was hij chagrijnig omdat hij nog niet gedronken had. Dan gingen de flessen open en kwam hij ’s middags langzaam tot leven. Dan filosofeerde hij over de wereld, zoals ik hem kende. En later op de dag was hij voornamelijk onvoorspelbaar, vanwege de drank. Onze vriendschap is daar echt veranderd. Ik ging na afloop heel verdrietig naar huis.’
In India kwam Ramdas bovendien tot een pijnlijke vaststelling: hij hoorde daar niet thuis. Net zomin als in Nederland of in Suriname. Stephan Sanders: ‘Hij ging van Suriname via moederland Nederland naar het nog grotere moederland India. Daar ontdekte hij dat hij toch vooral Nederlander was. En in Nederland zagen ze hem juist weer als een Surinamer. Terwijl ze hem in Suriname als Nederlander zagen. De conclusie was dat hij nergens bij hoorde.’
‘Wat is de beste plek om te wonen?’ werd hem bij zijn terugkeer door HP/De Tijdgevraagd. Ramdas: ‘Niet op deze aarde. Ik ben zo’n beetje overal geweest en voel me nergens thuis.’
India is in retrospectief een kantelpunt in Ramdas’ leven. ‘Toen hij terugkwam, zag ik een andere man,’ omschrijft Stephan Sanders de verandering. ‘Dat jongetje met die aanstekelijke bravoure was verdwenen. Er was een aan zichzelf twijfelende neurotische man voor in de plaats gekomen.’
Terwijl Ramdas in India zat, veranderde in Nederland het politieke landschap drastisch. Na de moord op Pim Fortuyn was ‘links’ niet langer en vogue. ‘Politiek correct’ was een scheldwoord geworden. Maar waar de krantenlezer in Nederland langzaamaan wende aan de felle toon van het maatschappelijk debat, had Ramdas op dat vlak in Delhi een aanzienlijke informatie- en ervaringsachterstand opgebouwd. Bij terugkomst op Schiphol, in 2003, was Nederland onherkenbaar veranderd. Ze waren het hem alleen vergeten te vertellen.
Pieter Hilhorst logeerde een paar weken bij Ramdas in Delhi. De herinneringen aan dat verblijf vindt hij dik tien jaar na dato nog steeds beklemmend. ‘Ik voelde daar zijn eenzaamheid zo enorm. Het ritme van zijn dag werd door het drinken bepaald. ’s Ochtends was hij chagrijnig omdat hij nog niet gedronken had. Dan gingen de flessen open en kwam hij ’s middags langzaam tot leven. Dan filosofeerde hij over de wereld, zoals ik hem kende. En later op de dag was hij voornamelijk onvoorspelbaar, vanwege de drank. Onze vriendschap is daar echt veranderd. Ik ging na afloop heel verdrietig naar huis.’
In India kwam Ramdas bovendien tot een pijnlijke vaststelling: hij hoorde daar niet thuis. Net zomin als in Nederland of in Suriname. Stephan Sanders: ‘Hij ging van Suriname via moederland Nederland naar het nog grotere moederland India. Daar ontdekte hij dat hij toch vooral Nederlander was. En in Nederland zagen ze hem juist weer als een Surinamer. Terwijl ze hem in Suriname als Nederlander zagen. De conclusie was dat hij nergens bij hoorde.’
‘Wat is de beste plek om te wonen?’ werd hem bij zijn terugkeer door HP/De Tijdgevraagd. Ramdas: ‘Niet op deze aarde. Ik ben zo’n beetje overal geweest en voel me nergens thuis.’
India is in retrospectief een kantelpunt in Ramdas’ leven. ‘Toen hij terugkwam, zag ik een andere man,’ omschrijft Stephan Sanders de verandering. ‘Dat jongetje met die aanstekelijke bravoure was verdwenen. Er was een aan zichzelf twijfelende neurotische man voor in de plaats gekomen.’
Terwijl Ramdas in India zat, veranderde in Nederland het politieke landschap drastisch. Na de moord op Pim Fortuyn was ‘links’ niet langer en vogue. ‘Politiek correct’ was een scheldwoord geworden. Maar waar de krantenlezer in Nederland langzaamaan wende aan de felle toon van het maatschappelijk debat, had Ramdas op dat vlak in Delhi een aanzienlijke informatie- en ervaringsachterstand opgebouwd. Bij terugkomst op Schiphol, in 2003, was Nederland onherkenbaar veranderd. Ze waren het hem alleen vergeten te vertellen.
 |
| Pim Fortuyn bekogeld |
De eerste dag na terugkomst uit India had Ramdas een ontmoeting met Suzanne
Holtzer, zijn vaste redacteur bij De Bezige Bij. De jetlag hing nog als een
klamme deken om hem heen, herinnert Holtzer zich. ‘Het was net alsof hij niet
helemaal teruggekomen was, alsof hij ergens halverwege was blijven hangen
tussen droom en werkelijkheid. Ik denk ook dat hij daar het meest thuis was. In
zijn verbeelding was hij het dichtst bij zijn dromen.’
Diep gekrenkt
In 2003 werd Ramdas directeur van De Balie in Amsterdam. Tot verbazing van de mensen om hem heen. ‘Anil hoorde daar op het podium te staan, maar was totaal geen man om er directeur te zijn.’ Het ging al snel mis. De Balie leed grote verliezen. Bovendien werd Ramdas’ drankprobleem ook voor de buitenwereld steeds meer zichtbaar. In december 2003 leidde Ramdas een debat met Edward Said. Sjoerd de Jong van NRC Handelsblad was erbij en zag met eigen ogen hoe de avond pijnlijk uit de hand liep. ‘De zaal was bomvol. Anil was duidelijk aangeschoten. Hij kwam het toneel op met flessen wijn, waar hij als enige van dronk. Je zág het fout gaan. Er bouwde zich in die zaal voelbare agressie op tegen Anil. Opeens sprong er een jongen op de vloer die riep: “Wie zijn geld terug wil, moet mij maar volgen naar de kassa.” Echt een rebellie tegen Ramdas. Er zat ook iets in van: “We zullen die modelallochtoon nu eens even goed aanpakken! We geven hem een koekje van eigen deeg.”’ Ramdas erkende achteraf schuldbewust zijn fout. Maar van terugbetaling van het entreegeld kon geen sprake zijn: ‘Het is hier geen no cure, no pay.’
In 2003 werd Ramdas directeur van De Balie in Amsterdam. Tot verbazing van de mensen om hem heen. ‘Anil hoorde daar op het podium te staan, maar was totaal geen man om er directeur te zijn.’ Het ging al snel mis. De Balie leed grote verliezen. Bovendien werd Ramdas’ drankprobleem ook voor de buitenwereld steeds meer zichtbaar. In december 2003 leidde Ramdas een debat met Edward Said. Sjoerd de Jong van NRC Handelsblad was erbij en zag met eigen ogen hoe de avond pijnlijk uit de hand liep. ‘De zaal was bomvol. Anil was duidelijk aangeschoten. Hij kwam het toneel op met flessen wijn, waar hij als enige van dronk. Je zág het fout gaan. Er bouwde zich in die zaal voelbare agressie op tegen Anil. Opeens sprong er een jongen op de vloer die riep: “Wie zijn geld terug wil, moet mij maar volgen naar de kassa.” Echt een rebellie tegen Ramdas. Er zat ook iets in van: “We zullen die modelallochtoon nu eens even goed aanpakken! We geven hem een koekje van eigen deeg.”’ Ramdas erkende achteraf schuldbewust zijn fout. Maar van terugbetaling van het entreegeld kon geen sprake zijn: ‘Het is hier geen no cure, no pay.’
 |
| De Balie in Amsterdam |
Achteraf symboliseerde die avond schril dat Ramdas zijn publiek was kwijtgeraakt,
denkt Sjoerd de Jong. ‘Hij was heel lang een intellectuele voorloper geweest.
Maar Anil begreep Nederland niet meer. En Nederland begreep hém niet meer. Hij
was in de ogen van anderen opeens een vertegenwoordiger van het ancien régime
geworden, een achterhaalde politiek correcte betweter. Niet langer de
progressieve denker, maar de aangenomen zoon van Ad Melkert.’
De periode bij De Balie duurde amper twee jaar. Uiteindelijk richtten Felix Rottenberg, Chris Keulemans en Pieter Hilhorst een comité op om De Balie financieel te redden. Hilhorst denkt met afgrijzen terug aan die ochtend bij Felix Rottenberg thuis, waarop Ramdas werd meegedeeld dat hij zijn baan kwijt was. Hilhorst en de zijnen dachten nog dat ze een mooie oplossing hadden bedacht: Ramdas zou vertrekken, maar zou wel een opdracht meekrijgen. Hij mocht een groot essay schrijven, in combinatie met een thema-avond in De Balie. Maar Ramdas was geschokt. ‘Anil ontplófte. Hij was echt diep gekrenkt. We hebben het nadien wel bijgelegd, maar dat nam niet weg hoe pijnlijk het op dat moment was.’
Heel statusgevoelig
‘Na De Balie was wel duidelijk wat Demon Alcohol bij Anil aan het aanrichten was,’ constateert VPRO-regisseur Fred van Dijk, merkbaar aangedaan. ‘De gesprekken met Anil werden stroever. We kregen mot, over de kleinste dingen. De laatste keer dat ik hem thuis bezocht, was in 2006. We kregen een discussie over Arnon Grunberg. Hij vond Grunberg geweldig, ik niet. Uiteindelijk riep hij fel: “Ach man, wat weet jij er nou vanaf? Jij kunt helemaal niet lezen!” Toen ik in mineur naar huis reed, kon ik de hele weg alleen maar denken: hoe moet het nou toch verder met deze jongen? Vervolgens heb ik Stephan Sanders gebeld. Die zei: “Je kunt er maar beter verder geen energie meer in steken.” Het is inderdaad de laatste keer geweest dat Anil en ik elkaar gesproken hebben.’
De periode bij De Balie duurde amper twee jaar. Uiteindelijk richtten Felix Rottenberg, Chris Keulemans en Pieter Hilhorst een comité op om De Balie financieel te redden. Hilhorst denkt met afgrijzen terug aan die ochtend bij Felix Rottenberg thuis, waarop Ramdas werd meegedeeld dat hij zijn baan kwijt was. Hilhorst en de zijnen dachten nog dat ze een mooie oplossing hadden bedacht: Ramdas zou vertrekken, maar zou wel een opdracht meekrijgen. Hij mocht een groot essay schrijven, in combinatie met een thema-avond in De Balie. Maar Ramdas was geschokt. ‘Anil ontplófte. Hij was echt diep gekrenkt. We hebben het nadien wel bijgelegd, maar dat nam niet weg hoe pijnlijk het op dat moment was.’
Heel statusgevoelig
‘Na De Balie was wel duidelijk wat Demon Alcohol bij Anil aan het aanrichten was,’ constateert VPRO-regisseur Fred van Dijk, merkbaar aangedaan. ‘De gesprekken met Anil werden stroever. We kregen mot, over de kleinste dingen. De laatste keer dat ik hem thuis bezocht, was in 2006. We kregen een discussie over Arnon Grunberg. Hij vond Grunberg geweldig, ik niet. Uiteindelijk riep hij fel: “Ach man, wat weet jij er nou vanaf? Jij kunt helemaal niet lezen!” Toen ik in mineur naar huis reed, kon ik de hele weg alleen maar denken: hoe moet het nou toch verder met deze jongen? Vervolgens heb ik Stephan Sanders gebeld. Die zei: “Je kunt er maar beter verder geen energie meer in steken.” Het is inderdaad de laatste keer geweest dat Anil en ik elkaar gesproken hebben.’
Ramdas begon ondertussen steeds meer aan zichzelf te twijfelen. Hij was zijn
baan kwijt, werkte niet meer voor de VPRO en had geen vaste column meer in NRC
Handelsblad. Stephan Sanders: ‘Die bravoure van hem was altijd al schijn.
Hij is de eerste jaren verbijsterd geweest over hoe goed het met hem ging.
Altijd was er het gevoel dat hij balanceerde op ijsschotsen. Hij voelde continu
de angst om ontmaskerd te worden. Wat zou er ontmaskerd kunnen worden? Hij kón
heel veel. Maar ergens zeurde altijd die gedachte dat het succes hem eigenlijk
niet toekwam. Tegelijk was Anil heel statusgevoelig. Toen hij niet meer voor de
VPRO werkte en zijn NRC-columns onder druk stonden, ervoer hij dat
als een ernstige aantasting van zijn eer en status. Dat-ie niet genoeg meer
meetelde. Maar ja, je kunt niet je hele leven veelbelovend blijven.’
Fred van Dijk: ‘Hij was zich gaandeweg ook gaan afvragen of hij eigenlijk wel zijn eigen bron was. Alles wat hij te vertellen had, kwam altijd van anderen. Mijn vrouw en ik noemden hem “onze kleine professor” omdat hij ongelofelijk belezen was. Ik heb hem er altijd om bewonderd. Maar in die tijd vroeg hij zich af of hij vanuit zichzelf eigenlijk wel iets te melden had. Hij vreesde dat dit niet het geval was. We spraken er ooit over of hij niet eens een roman moest schrijven. Maar dat durfde hij niet. Die fundamentele onzekerheid begon steeds meer te knagen.’
Een keerpunt
Die roman kwam er uiteindelijk toch. In 2011 publiceerde Ramdas Badal. Een verhaal over een ooit succesvolle essayist/ programmamaker die uiteindelijk teloorgaat door drank, angsten en depressies. Een man die zich maar niet kan neerleggen bij een politiek klimaat waarin de standpunten van iemand als Geert Wilders breed geaccepteerd zijn geraakt. ‘Hij droomde ervan om nog een aantal meesterwerken te schrijven,’ zegt Suzanne Holtzer. ‘Het liefst iets in de trant van Naipal of Rushdie.’ Ramdas nam het project uiterst serieus. Hij stopte met drinken en huurde een appartement in Zandvoort om in alle rust te kunnen schrijven. ‘Dat boek was voor hem een enorm belangrijke ambitie, hij hoopte dat het een keerpunt in zijn bestaan zou worden.’
Die roman kwam er uiteindelijk toch. In 2011 publiceerde Ramdas Badal. Een verhaal over een ooit succesvolle essayist/ programmamaker die uiteindelijk teloorgaat door drank, angsten en depressies. Een man die zich maar niet kan neerleggen bij een politiek klimaat waarin de standpunten van iemand als Geert Wilders breed geaccepteerd zijn geraakt. ‘Hij droomde ervan om nog een aantal meesterwerken te schrijven,’ zegt Suzanne Holtzer. ‘Het liefst iets in de trant van Naipal of Rushdie.’ Ramdas nam het project uiterst serieus. Hij stopte met drinken en huurde een appartement in Zandvoort om in alle rust te kunnen schrijven. ‘Dat boek was voor hem een enorm belangrijke ambitie, hij hoopte dat het een keerpunt in zijn bestaan zou worden.’
Badal verscheen in het voorjaar van 2011. De recensies waren bijna
over de hele linie negatief. ‘Meer ambitie dan talent,’ luidde de kop in NRC
Handelsblad. Bovendien werd het verhaal van Badal in alle
besprekingen één op één geprojecteerd op de schrijver zelf. ‘Met niets en
vooral zichzelf niet ontziende eerlijkheid portretteert Ramdas in de persoon
van Harry Badal vooral zijn eigen persoon,’ schreef John Jansen van Galen in De
Groene Amsterdammer. ‘Rest de vraag wat hem bezielt om zo’n ontluisterend
zelfbeeld te publiceren. Het is alleen te verklaren uit de neiging tot
zelfdestructie die alcoholisten eigen is.’
Suzanne Holtzer kan er nóg kwaad om worden. ‘Badal gaat over de neergang van iemand die ooit succesvol was. Dat werd uitgelegd als de neergang van Anil zelf. Dat is volgens mij echt de ziekte van deze tijd. Het boek werd niet gelezen als kunstwerk maar als de autobiografie van Anil Ramdas. Zeer ten onrechte. Want hoe kan iemand met wie het kennelijk net zo slecht gaat als met Badal anders zo’n sterk boek schrijven?’ Toch zijn de overeenkomsten tussen Badal en Ramdas treffend: Badal heeft óók een drankprobleem, heeft eveneens een Den Uyl-lezing gehouden, en is net als Ramdas ooit Zomergast geweest. Ramdas sprak de overeenkomsten in interviews ook niet tegen. ‘Alleen heb ik natuurlijk nooit zelfmoord gepleegd, zoals Badal.’
Suzanne Holtzer kan er nóg kwaad om worden. ‘Badal gaat over de neergang van iemand die ooit succesvol was. Dat werd uitgelegd als de neergang van Anil zelf. Dat is volgens mij echt de ziekte van deze tijd. Het boek werd niet gelezen als kunstwerk maar als de autobiografie van Anil Ramdas. Zeer ten onrechte. Want hoe kan iemand met wie het kennelijk net zo slecht gaat als met Badal anders zo’n sterk boek schrijven?’ Toch zijn de overeenkomsten tussen Badal en Ramdas treffend: Badal heeft óók een drankprobleem, heeft eveneens een Den Uyl-lezing gehouden, en is net als Ramdas ooit Zomergast geweest. Ramdas sprak de overeenkomsten in interviews ook niet tegen. ‘Alleen heb ik natuurlijk nooit zelfmoord gepleegd, zoals Badal.’
[wordt vervolgd]
De onbegrijpelijke maar mooie taal van Antoine de Kom
door Nicolaas Porter
 |
| Hyacinth Rigaud - De nieuwe kleren van de keizer |
De nieuwe kleren van
de keizer is een sprookje, opgetekend
door Hans Christian Andersen. Het verscheen in 1837.
In dit sprookje wordt de keizer bedrogen door twee kleermakers die hem nieuwe
kleren aansmeren die alleen maar door heel slimme mensen gezien kunnen worden.
De keizer gelooft dat anderen de kleren kunnen zien en besluit - helemaal in
zijn blootje - zichzelf aan het volk te vertonen. Het volk ziet de keizer naakt
rondlopen, maar niemand durft er iets van te zeggen, totdat een klein jongetje
uitroept: ‘Hé, kijk, de keizer loopt in z’n blootje!’
Dit sprookje kwam onmiddellijk in mij op toen ik voor de
eerste keer de nieuwe gedichtenbundel, Ritmisch zonder string, van Antoine de Kom las. Daarmee wil ik niet de rol op mij nemen van het kleine jongetje in het
sprookje, maar laat ik het dan toch maar gewoon onverbloemd zeggen: ik snapte er geen reet van! Als je
zoiets overkomt als min of meer ervaren recensent van poëzie, dan heb je een
aantal opties: de eerste makkelijkste optie is de opdracht, iets over de bundel
te schrijven. De tweede optie bestaat uit iets zeggen in de trant van: volgens
mij is de dichter een behoorlijk ingewikkeld warhoofd. De derde, moeilijkste,
optie is toegeven dat je de ballen verstand hebt van poëzie of gewoon
vaststellen dat je een domkop bent.
Nu ken ik ook het andere werk van Antoine de Kom waaruit te
concluderen valt dat hij alles behalve een warhoofd is. Ik ken ook mijzelf goed
genoeg om vast te stellen dat ik meestal over een redelijke intelligentie beschik.
Nu weet ik ook uit ervaring dat poëzie iets is waar je een tijdje mee moet
leven. Daarom nam ik de bundel mee naar bed en las ik er elke dag een gedeelte
uit. Soms meerdere keren. Maar hoe ik ook mijn best deed, het meeste werk bleef
een min of meer gesloten boek voor mij. Wat uiteindelijk overbleef was een
gevoel voor de schoonheid die uit het taalgebruik van de dichter oprees.
Plotseling realiseerde ik me dat je van de aanwezigheid van een vrouw kan
genieten zonder haar werkelijk te begrijpen. Iets wat veel mannen dagelijks
ervaren! Het kost ons mannen vaak jaren van toewijding om werkelijk door te
dringen tot het gedachtepatroon van een vrouw. Maar zoveel tijd had ik niet
gekregen van de redactie en ik besloot op zoek te gaan naar een gedicht wat mijn
ervaring enigszins benaderde, een gedicht waarin ik schoonheid en liefde kon
ervaren. Toen kwam ik uit bij het eerste gedicht in de bundel:
je haar is zilver en je bed
van goud. dit huis ons uur
waar je vingers verdwalen
nu mijn onderbuik zichzelf te buiten gaat.
je peinst je
denkt aan alles dacht je
midden in fel zoeklicht tussen
bladeren het regende
in stromen toen veranderden tuin en tuin
in wat die werd -
een uitgestrekt groen veld
vlak bij de zee waar vogels
op het smalle strand paarse druiven
komen stelen, druiven die groeien
langs de rotswand.
je stond daar klaar met lange
witte vellen in je handen.
je droeg een mantelpak, laag uitgesneden
blouse.
je legde alle vellen een voor een
verdwenen vellen achter de glazen
katheder. stoelen zwegen onbezet.
toen kwamen ze.
Dit gedicht ontroert me, raakt me ergens diep van binnen, maar
vraagt u me alstublieft niet waarom. Want ik moet u het antwoord schuldig
blijven. Wat ik wel kan zeggen: dit gedicht bracht me weer terug naar de kern
van alle poëzie: de schoonheid en de kracht van het onzegbare! In die zin is de
nieuwe bundel van Antoine de Kom een aanrader voor alle mensen die van poëzie
houden want hoe onbegrijpelijk soms de schoonheid van een door en door geïndividualiseerde
en intieme taal, gesproken vanuit een onkenbaar hart ook is, het blijft een
verheffende en mystieke ervaring. Tot slot wil ik mij verontschuldigen
tegenover Antoine de Kom. Ik realiseer me heel goed dat dit stukje in een
bepaald opzicht meer over mijzelf gaat dan over zijn bundel, maar zonder deze
persoonlijke ontboezemingen kon ik zijn doordringende poëzie niet recht in de
ogen kijken. Voorlopig blijft zijn bundel een onmisbaar onderdeel van mijn
nachtkastje. Dat is iets wat zeker is.
Antoine de Kom: Ritmisch zonder string; omslagontwerp Brigitte Slangen, omslagbeeld Wilgo Vijfhoven, boekverzorging Hannie Pijnappels. Amsterdam-Antwerpen: Em. Querido’s uitgeverij bv, 2013. isbn 978 90
214 4733 9.
Antoine de Kom is met deze bundel genomineerd voor de
belangrijkste poëzieprijs van Nederland, de VSB-poëzieprijs. Eindejaar wordt
bekend wie van de vijf genomineerden de prijs krijgt.
Anil Ramdas, kleine professor uit Nickerie (4)
 |
| Nieuw-Nickerie. Foto © Bram T. |
Ramdas ging voor de VPRO ook documentaires maken. Samen met
regisseur Fred van Dijk reisde hij naar Suriname. Ze namen hun intrek in hotel
Torarica, het duurste hotel van Paramaribo. Want reizen met Ramdas betekent per
definitie: logeren in luxehotels. Van Dijk was er aanvankelijk stomverbaasd
over. ‘Ik vroeg me af hoe hij dat toch voor elkaar kreeg. Maar hij zei gewoon
tegen de VPRO: “Luister, dat is het enige hotel in Suriname waar ze altijd
stroom hebben. Dus dáár gaan wij zitten.” Prinsjesgedrag was hem niet vreemd.
Voor de research liet hij alle mensen die hij wilde spreken een voor een naar
het terras van het hotel komen.’
De tocht door Suriname resulteerde in de vierdelige documentaire Een Surinaamse ballade. Van Dijk: ‘In Nickerie filmden we een oud schoolvriendje van hem. Die man was boer geworden en leefde nog precies zoals dertig jaar daarvoor. Op dat moment realiseerde Anil zich hoe enorm hij zichzelf eigenlijk ontwikkeld had.’ Het mooiste moment was volgens Van Dijk een scène die hij draaide in een bibliotheek. Ramdas was er op dat moment even niet bij. Van Dijk filmde een jongetje dat boeken uitzocht. ‘Hij draaide zich heel even om, keek in de camera en ging weer verder. Toen ik dat in de montage aan Anil liet zien, raakte hij diep ontroerd. Hij herkende dertig jaar later exact de situatie. ‘Zo zat ik daar ook ooit. Je hebt eigenlijk mij gefilmd.’
De tocht door Suriname resulteerde in de vierdelige documentaire Een Surinaamse ballade. Van Dijk: ‘In Nickerie filmden we een oud schoolvriendje van hem. Die man was boer geworden en leefde nog precies zoals dertig jaar daarvoor. Op dat moment realiseerde Anil zich hoe enorm hij zichzelf eigenlijk ontwikkeld had.’ Het mooiste moment was volgens Van Dijk een scène die hij draaide in een bibliotheek. Ramdas was er op dat moment even niet bij. Van Dijk filmde een jongetje dat boeken uitzocht. ‘Hij draaide zich heel even om, keek in de camera en ging weer verder. Toen ik dat in de montage aan Anil liet zien, raakte hij diep ontroerd. Hij herkende dertig jaar later exact de situatie. ‘Zo zat ik daar ook ooit. Je hebt eigenlijk mij gefilmd.’
 |
| Perskaart van Ramdas als jong journalist |
Stevig alcoholgebruik
Tussen 1997 en 2000 maakte Ramdas met Stephan Sanders het mediaprogramma Het blauwe licht. De samenwerking tussen Sanders en Ramdas was ongewoon intens. ‘We leefden met elkaar, woonden met elkaar,’ zegt Sanders. ‘Onze vriendschap werd daar gesublimeerd. Alsof de televisie het hogepriesterschap van onze vriendschap was. We vierden ’m en offerden ’m.’ Dat ging na afloop van de uitzendingen gepaard met stevig alcoholgebruik. Met name Ramdas had al snel de naam dat hij op dat vlak mateloos was. Het liep soms zodanig uit de hand dat studio De Plantage het programma de toegang dreigde te ontzeggen.
‘Die drank was ook onderdeel van hoe zij hun vriendschap beleefden,’ zegt Pieter Hilhorst, destijds redacteur van Het blauwe licht (en sinds kort wethouder in Amsterdam). ‘Alles was daar nou eenmaal heftig aan.’ Hilhorst bewaart ‘ongelofelijk goede herinneringen’ aan Het blauwe licht. ‘Anil en Stephan leerden je kijken naar de wereld. Op een heel persoonlijke manier analyseerden ze televisiebeelden, die daardoor nieuwe zeggingskracht kregen. Anil was gespreksleider, Stephan bracht de dingen in die we als redactie hadden bedacht. Dat was een ongekend goede combinatie. Ik was jaloers op hun vriendschap.’
Ellen Jens: ‘Die vriendschap was onvoorwaardelijk. Iets waar romans over geschreven worden. Ze hielden van elkaar, maar ze waren ook voortdurend in heftige competitie verwikkeld. Tijdens het afscheidsetentje na de laatste uitzending kregen ze slaande ruzie. Daarna hebben ze elkaar ook heel lang niet gezien.’
 |
| Anil Ramdas in India. Foto ©Fred van Dijk |
Een fuik van eenzaamheid
Na Het blauwe licht bood NRC Handelsblad Ramdas de baan aan waar hij altijd van had gedroomd: een correspondentschap in India. Hij vertrok in 2000 voor drie jaar naar New Delhi. Maar het verblijf in India viel hem niet mee. In 2003 zei hij in Vrij Nederland: ‘Ik dacht: als je eenmaal in India woont, heb je het land zo in je vingers. Vergeet het maar. Dat grote verhaal waarin ik even een allesomvattend oordeel zou vellen waar heel Nederland van achterover zou slaan, kwam maar niet. Toen ik over mijn eerste hyperventilerende opwinding heen was, realiseerde ik me: maar je bent ook geen Jan Romein of Huizinga. Pas na een half jaar ontdekte ik dat je ook zijdelings kunt kijken, via kleine dingen grote zaken aan kunt kaarten.’
‘Over de invulling van zijn correspondentschap werd op de redactie verschillend gedacht,’ zegt Juurd Eijsvoogel, destijds lid van de hoofdredactie van NRC. ‘Anil was niet primair op nieuws gericht. Een directe reportage, zonder extra laag, was niet aan hem besteed. Je moest hem echt porren om verslag te doen van eengewone aardbevingsramp. Uiteindelijk was hij meer essayist dan journalist.’
Dat jongetje met die aanstekelijke bravoure was verdwenen
Pieter Hilhorst: ‘Voor een deel betekent een
correspondentschap: op dingen afgaan. Dat vond hij eigenlijk vreselijk. Daar
kwam bij dat hij in India zijn vertrouwde omgeving miste. De erkenning die hij
zo nodig had, kreeg hij in India veel minder. Hij had daar geen werkelijke
aansluiting met anderen. Dat zorgde ervoor dat hij zich eenzaam begon te
voelen.’
‘Ik zag India als een ontsnapping, maar verkeek me op de doem van totale onbekendheid,’ zei Ramdas in 2003 in Vrij Nederland. ‘Delhi bleek een fuik van eenzaamheid. Ik kreeg rare angsten die steeds groter werden, bijna veranderden in wat men levensangst noemt. Wakker worden met de gedachte: is alles wel veilig, waar is de dichtstbijzijnde dokter, waar is het ziekenhuis, zal mijn bankpasje het wel blijven doen? Mijn angsten werden steeds groter, en mijn alcoholisme ook.’
VPRO-regisseur Fred van Dijk bezocht hem in 2002 in India.Van Dijk schrok toen hij merkte hoe ernstig het drankprobleem van zijn vriend was geworden. ‘Als hij ’s morgens in zijn kamerjas rondliep, zei ik wel eens: “Man, als je uitademt en je doet er een fles omheen, dan heb je zo weer een fles whisky.”’
Carry-Ann Tjong-Ayong - De Koperen Long
Jan Engelman
(1900–1972) schreef zijn gedicht ‘En Rade’, vocalise voor cavalcanti, en als
jonge HBS-leerling was ik verrukt over het ritme hierin. Dus koos ik
vaak dit gedicht om in de klas voor te dragen.
En Rade
vocalise voor Cavalcanti
Groen is de
gong
groen is de
watergong
waterwee,
watergong
groen is de
gong van de zee
Sulina, Braïla
Sulina, Brest
Sulina, Singapore
achter de
vest
stem die
mijn slaap doorzong
waterklok,
watertong
koperen long
van de ree
Sulina, Braïla
Sulina, Brest
Sulina, Senegal
wijd van het
nest
hang die
mijn ziel doordrong
waterdroom,
watersprong
loeiende
gong neem mij mee
Sulina, Braïla
Sulina, Brest
Sulina, Zanzibar
buiten is
best
groen is de
gong
groen is de
watergong
waterwee,watergong
groen is de
gong van de zee
En voor
Vera Janacopoulus
Ambrosia,
wat vloeit mij aan?
uw
schedelveld is koeler maan
en alle
appels blozen
de
klankgazelle die ik vond
hoe zoete
zoele kindermond
van
zeeschuim en van rozen .........
Deze maand
werd ik met nog 99 andere dichters gevraagd een concert in Rasa bij te wonen en
daarop geïnspireerd, net als bij Vera Janacopoulus, een gedicht te schrijven. Ik koos 'Cubanísimo', vanwege mijn jeugdherinneringen aan Celia Cruz en la Sonora
Matancera en mijn latere reizen naar Cuba. Het is een
inspirerende manier om muziek en literatuur te verbinden. Mijn gedicht
werd:
Cubanísimo
Trompetten
schetteren door de nacht
Verbinden
heden met verleden
oprechte
landman uit
Cubita isla
bonita van mijn jeugd
Dansende
godenzoon
die de
verschoppelingen van de aarde
de gouden
bal toewerpt uit woeste stromen
Celia Cruz,
Venus Nubiense dorada
negrita
cantante oprijzend langs palmenstrand
por todos
adorada
toen bazuinen
mijn tropennachten
doorboorden
in hymnen zonder woorden
Ernesto Che
nog niet “presente” op de
postzegels
bij het grote plein waar vlakbij
die andere
Ernesto zijn mojitas dronk
de salsa in
alle huizen klonk en
retro
Amerikaanse sleeën
het
straatbeeld domineerden
Fidel Fidel scandeerden
Borinquen, isla bonita met la
Sonora Matancera
Batista werd
verdreven
José Martí
weer kwam tot leven
Ay
Guantanamera
Fidel
fidelísimo
omnipresente
toen en tot
in eeuwigheid?
20 december
2013
 |
| Carry-Ann Tjong-Ayong |
Abonneren op:
Posts (Atom)