 |
| De heilige Cunera |
door Els Moor
In 2013 kwam in Nederland een boek uit met
wetenswaardigheden over 1001 vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis. De eerste
is Cunera, beschermheilige tegen keel- en veeziekten, uit de vierde eeuw na
Christus, de laatste is Karin Adelmund (1949-2005), vakbondsbestuurster en
politica van de PvdA. Het is een loodzwaar boek met 1555 pagina’s en weegt
minstens 1½ kilo. De tekst is samengesteld door historica Els Kloek, hoofd van
het instituut voor digitale naslagwerken, het Huygens Instituut voor
Nederlandse Geschiedenis en de vormgeving is van Irma Boom. Die vormgeving
maakt het tot een boek dat je ondanks de zwaarte met plezier doorbladert en heeft
een functionele systematiek, wat het zoekwerk vergemakkelijkt. Heel
aantrekkelijk is dat er bij veel van de besproken vrouwen in de tekst zwart-witafbeeldingen
van die vrouwen staan en dat na iedere periode meer dan dertig portretten in
kleur op volle pagina’s worden weergegeven van geschilderde portretten en uit
de laatste eeuwen foto’s. De 1001 vrouwen zijn uit verschillende tijdperken, de
middeleeuwen tot en met de 16de eeuw, de 17de, 18de, 19de en 20ste eeuw en wat
betreft die laatste eeuw: alleen vrouwen die niet meer leven. Alle vrouwen
passen binnen een categorie, een rubriek, waarvan er ook een register is.
Enkele voorbeelden van die rubrieken: adel, elite en politie/ beeldende kunst/ dicht-
en letterkunde/ kerk en godsdienst/ onderwijs en wetenschappen/ podiumkunsten/ maatschappij en emancipatie
(inclusief feministen)/ sport/ toverij en hekserij.
Voor ons is de rubriek koloniën belangrijk. Daar vinden we
behalve vrouwen uit de Kaapkolonie, Brazilië, Oost-Indië, Amerika en de
Antillen uiteraard ook Surinaamse vrouwen en in Suriname wonende Nederlandse
vrouwen die in de Surinaamse en/of Nederlandse geschiedenis een rol gespeeld
hebben. Zo staat in deze rubriek Elisabeth Samson (1715-1771), een zwarte
zakenvrouw over wie Cynthia Mc Leod-Ferrier binnen de serie ‘Bronnen voor de
studie van Afro-Surinaamse samenlevingen’ een uitgebreide bijdrage heeft
geleverd (1993). Ook Maria Susanna du Plessis (1739-1795) komt voor onder
‘koloniën’. Zij was dochter van welgestelde ouders, trouwde jong en werd al
vroeg weduwe. Ze hertrouwde met Frederik Cornelis Stolkert, eigenaar van
plantage Nijd en Spijt. Met dit huwelijk
liep het mis. Haar bekendheid heeft ze te danken aan haar wreedheid als
slavenhoudster. Er werden veel verhalen over haar verteld. Het bekendste is dat
over slavin Alida van wie zij uit jaloezie (haar echtgenoot zou een oogje op
haar hebben) een van haar borsten afsneed die ze aan haar echtgenoot als
maaltijd voorzette. Bekendheid in de geschiedenis kun je dus krijgen door goede
daden en hoge prestaties maar ook door gruweldaden. Er is veel over Susanna
geschreven. Van Hilde Neus-van der Putten kwam in 2003 een studie over Susanne
du Plessis uit, de eerste monografie over een blanke vrouw uit de Surinaamse
plantagegeschiedenis. Helaas is deze belangrijke studie vanuit Suriname niet
opgenomen, terwijl wel andere literatuur genoemd wordt over Du Plessis.
 |
| Betje Wolf en Aagje Deken |
We kijken even naar de verschillende periodes in het boek. Welke
rol speelden vrouwen daarin? In de middeleeuwen domineerden adel en kerk, vaak
met veel machtsstrijd. Logisch dat er onder de in deze periode genoemde vrouwen
veel adellijke vrouwen en nonnen zijn.
De 17de eeuw heeft de bijnaam ‘Gouden Eeuw’. Dat zegt veel
over welvaart en bloei van kunst en cultuur. Veel vrouwen uit de hoogste
kringen komen voor, vooral ook uit ‘het huis van Oranje’. In de tweede helft
van de eeuw komt er veel geweld en neemt de welvaart af, met als dieptepunt
1672, het ‘Rampjaar’. Naast de ‘hoge vrouwen’ zijn er al veel vrouwen die
kunsten beoefenen.
De 18de eeuw is de eeuw van de verlichting. Maatschappelijk
komt er meer aandacht voor de vrouw, vooral ook voor de moeder. Het bekende
schrijfstersduo Betje Wolff en Aagje Deken besteedde in hun werk aandacht aan
de moeders, maar waren ook tegen de slavernij. ‘Adel en elite’ beginnen af te
nemen, onderwijs en opvoeding krijgen meer aandacht.
De 19de eeuw is de tijd van industrialisatie en
democratisering. Vrouwen beginnen op te komen voor hun rechten. Voor het eerst
worden er in deze periode vrouwen beschreven met grote sportprestaties.
En dan de twintigste eeuw met veel bekende namen van al
overleden vrouwen. Vrouwen spelen nu een rol in de politiek en het feminisme
krijgt vorm in deze eeuw. Veel kunstenaressen en schrijfsters zijn er, met name
ook van kinderboeken. Verzetsstrijdsters in de Tweede Wereldoorlog hebben een
plaats gekregen. En wie is de jongste van allemaal? Ja, Anne Frank (1929), het
Joodse meisje, dat met het gezin moest onderduiken in het ‘Achterhuis’. Ze
schreef daar in haar dagboek. In 1944 werd er verraad gepleegd en vielen de
Duitsers het Achterhuis binnen. Anne en haar zus kwamen in het concentratiekamp
Bergen Belsen terecht, waar ze in 1945, niet lang voor de bevrijding, stierven.
Door haar, gelukkig bewaarde, dagboeken is Anne Frank wereldberoemd geworden.
Dit zijn enkele beelden van wat we in
1001 vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis tegenkomen. Een
aantrekkelijk boek. Je blijft bladeren. Maar de vrouwen die een rol speelden in
Suriname? Sommige grote figuren zijn helemaal niet genoemd. Wie ik het meest
mis is Nola Hatterman (1899-1984), kunstenares, die in 1953, kennis gemaakt
hebbend met Surinaamse kunstenaars van ‘Wie eegie sanie’ naar Suriname
verhuisde en daar een kunstopleiding opzette. Ze was dé grote stimulator van
werkelijk Surinaamse kunst. Nola voelde zich naar eigen zeggen ‘een neger’. Ze
komt niet in het boek voor! Maria Sybilla Merian (1647-1717), gelukkig wel. Deze
vrouw van Duitse afkomst heeft lang in Nederland gewoond. Met haar twee
dochters ging ze in 1700 naar Suriname en tekende en schilderde daar reptielen,
insecten, amfibieën in combinatie met prachtige planten en bloemen: schitterend
werk. Veel boeken over haar leven en werk zijn verschenen. Jammer dat ‘Maria
Sybilla Merian & dochters’ van Ella Reitsma niet genoemd is, een biografie
met veel afbeeldingen van haar werk. Uit de negentiende eeuw is er niemand uit
Suriname in het boek en uit de twintigste eeuw alleen Sophie Redmond, arts en
schrijfster.
Hoe heeft het onderzoek dat aan de basis van dit boek
plaatsvond zich afgespeeld? Is het zo’n beetje toevalzoeken geweest? Is de
biografie van Nola Hatterman door Ellen de Vries niet bekend? De samenstelster
Els Kloek is toch specialiste op internetgebied, in internetonderzoek?
1001 vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis
is een aantrekkelijk boek, maar is het ook wetenschappelijk verantwoord?
Els Kloek (samenstelling): 1001 vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis. Nijmegen: uitgeverij
Vantilt, 2013. ISBN 978 94 6004 141 9
