door Quito Nicolaas
![]() |
| Quito Nicolaas (links) |
Op 17 augustus wordt de slavenopstand op Curaçao en de helden Tula en Bashan Karpata herdacht . Twee maanden eerder dan de opstand op Curaçao, ontstond op Aruba eveneens een slavenopstand. Op 15 juni 1795 vond deze plaats op het eiland Aruba en was onder leiding van Andres Tromp. Door gebruikmaking van onze geschiedenis, de namen van de plantages waar vroeger slaven arbeid verrichtten en de namen van afstammelingen van slaven, werd dit verhaal geschreven. Het is een tweede kort verhaal welke bedoeld was voor de bloemlezing Topa Tula/Ontmoet Tula, waarvan alleen het verhaal Viriginia in werd opgenomen. Onderstaand verhaal is fictief maar gebaseerd op historische feiten.
‘Ban mira,
ban mira, no por sigui soporta di e manera aki. Nos tin di busca un manera pa
lanta para.
Nan a
priminti cu lo suavisa e condicionnan di bida pa e esclavo, pero nada! Ainda
nos ta traha di mainta ora solo mustra su colo, te ora cu luna saca su cara na
shelo.’ E esclavonan riba e cunucu di Shon Frido tabata wak otro cu un
pregunta den nan cara. Nan tur ta sinti cu ta hende nan ta, mescos cu tur otro
homber y muhe. Ariba un distancia di un meter di otro nan tabata para ta ploeg
e tereno, preparando esaki pa cuinsa planta. Cu cara abou tabata fiha riba nan
trabou, pa n´ coba demasiado y laga un buraco atras. Esei por costa e esclavo un
sota di calbas, cu e anochi ei e´lo no por drumi rib’e lomba.
Cu un precision di otro mundo e esclavo ta haci e trabou, manera su
Shon a siñ’e. Mester a ploeg e tera te cu un cinco centimetro asina, pa kita
tur e yerba malo cu tabata spreit aki aya. Pa despues di un par di dia
por pasa cu un saco di pipita di maishi y boonchi pa sembra. Mientras nan ta
traha nan tabata canta tambe, pa tapa e combersacion cu nan tabata hiba den
grupo.
‘M’a tende
cu e esclavonan na Haiti a rebeldia caba.’
‘Di ken b’a
tende?’
‘Biaha pasa
m’a scucha un combersacion di Shon Frido.’
‘Bo ke men
e homber cu a bin cumpra tereno?’
‘Si, parce
cu e ta di Haiti.’
‘M’a kere cu ta di Sto. Domingo.’
‘No ta di
Haiti e ta bin.’
‘Anto e
tabata conta Shon Frido?’
‘Parce cu
nan a coy machete y kap tur loke cu nan por a haya.’
‘E
mierdenan mester a core pa nan bida.’
‘Claro, nan
a captura basta di nan.’
Venezuela
Tabata aña
1759, despues di un aña di bon cosecha y negoshi di carni di cabay cu e paisnan
den Caribe. Ya caba e esclavonan na Venezuela a rebeldia na mei di e aña ey pa
nan libertad. Nan a cuminsa custuma cu un bida normal. Esta di forma un famia,
traha un ofishi y cana den caya man’e homber y muhe liber. Nan mes ta bay pisca
y hunto cu e casa y yiunan, nan tabata dedica nan mes na agricultura y cria di
baca y porco. Riba e otro islanan den Caribe, casi no a ripara nada di e
abolicion di esclavitud na e pais di Venezuela. Un ora - un ora noticia ta core
cu a mata un esclavo, na momento cu el a trata di huy. Of cu nan a benta nan na
laman, pasobra pa di tantisimo bes nan tabata desobediente contra di nan Shon.
E bida e tempo ey tabata consisti di un cos: traha-traha-traha. E unico
variacion cu tabata existi ta cu un dia bo ta traha cu bo lomba dobla y e otro
dia bo ta traha cu bo lomba strait. Of un siman bo ta yuda den cunucu di bo
bisiña y e otro siman nan ta yuda alivia bo trabou. E sistema aki di paga
lomba, nan a usa pa basta tempo te cu no ta tin lomba mas pa paga cu ne.
E shonnan
mes tabata bini hunto pa festeha. Bebida di alcohol tabata skeiro di tempran. E
esclavo tabata lora un bari di rum, cual a cumpra cerca un conoci, bin cu ne pa
su Shon. Ora nan pasa banda di bo asina, bo por scuch’e rum ta bati eyden. Ta
yen di cabrito ta ser sacrifica pa un fiesta asina. Mester a traha sopi di
cabrito, carni cabrito…tur cos cu e stoma tabata desea. Nan sa bebe bira
burachi te cu mainta ora di dia habri. Eynan mes nan tabata keda fo’i tino
benta, tin biaha cu un beker den nan man ainda. Un rosea insoportable ta
sali di nan boca meymey di e holo di sacamento di un di nan of restonan di
cuminda cu nan a distribi.
E
esclavo Thico
E esclavo
Thico tabata bisa e otro ‘Ban nos ta lanta nos amigonan fo’i un soño letargico.
Diadomingo nos por topa otro na misa pa papia con nos ta bay busca nos
libertad.´
´Si pero
nan cada un lo ta bay sea e misa na Noord, Santa Cruz of esun di Savaneta,´ Loefstok
a contest´e. Ta pesei nos tin di busca manera pa haya nan aki n´e misa di Santa
Cruz. Chirino, abo y Andries ta acerca e esclavonan di Rooi Taki,
Nuña, Barbolia, Boedoei. Loefstok abo y Paskel ta tuma pa bo cuenta esnan di
Parkietenbos, Mon Plaisir y Balashi. Everon abo y Janga ta haya Hooiberg,
Shiribana y Daimari. Mi mes lo tene contacto cu esnan di e plantashi di Santa
Maria, Mijn Vermaak y Coronie.´ Andries Tromp aki a sinta pinta
den santo e mapa di Oruba, indicando unda tur e plantashinan ta situa. Caminda
cu ta tin caminda e tabata marca cu dos liña diki band’i otro. Unda ta tin
mondi pa sconde, e tabata marca cu un circulo. E aereanan cu tabata cerca di
laman, e tabata marca cu tres ola bou di otro. E costanan cercano di e
plantashinan tambe tabata ser marca. E grupo aki tabata pasa oranan ta sinta
wak y studia e mapa pa nan tin e bon den nan cabes. Despues, cu nan pia tabata
hala e santo tapa e mapa, pa e no ser descubri. Un tabata stimula otro pa sigui
cu e idea aki pa topa na misa. Nan tabata sa tambe cu lo no ta tur lo aparece e
prome biaha. Mester a tene cuenta cu tabata tin un miedo enorme ta reinando bou
di nan. Tambe cu un di nan por reda e grupo aki cerca su Shon, djis pa e ricibi
un recompensa di su doño.
‘E siman
aki ora mi bay haci respondi, mi lo papia cu esnan di Nuña,’ Chirino a
priminti.
‘Ami mesun
cos,’ Loefstok a reitira.
‘Ki pretexto
nos ta duna nan?’, Everon a cuestiona.
‘Nos ta
bisa nan pa topa diadomingo 10 di mei.’
‘Anto kico
tin e dia ey? ’, Loefstok a puntra.
‘Nos ta
celebra e lantamento na Coro.’
‘Kico e
Shonnan lo bisa?’
‘Nan lo
respeta un dia di fiesta asina.’
‘Algun lo
tin sospecho sigur, ’ Janga a comenta.
‘Y si e
lantamento faya?’, Paskel a puntra.
‘Si nos
faya, nos ta huy bay Coro.’
Huramento
Cada un di
nan a pone nan man drechi riba otro y a huramenta cu nan lo no traiciona otro.
E wowonan di esnan presente tur tabata fiha riba e mannan cu yen di cayo, blaar
y …rasca di chapi e mata di bringamosa. Mientrastanto Thico ta expresando e
palabranan: “Nos a ser elegi pa libera nos hendenan for di un era cu no a trece
adelanto pa nan. Nos tur ta subheto di un otro individuo, sin niun clase di
derecho of libertad. Dios no por a crea un ser humano cu ta superior n´e otro.”
Despues di e mensahe aki, conhuntamente nan a sclama e palabra Libertad,
Libertad, Libertad y a kita nan man atrobe for di riba otro. Cada un a lanta
para y brasa otro cu por fin tin un luz na horizonte ta bria leu aya. ‘Bin cu e
tambu, raspa y wiri pa nos toca un cantica,’ esun a bisa e otro. Poco poco nan
cuinsa ta bati riba e tambu te ora cu esaki a forma un melodia, pa despues e wiri
y raspa tambe a drenta aden. Thico a cuminsa canta y ripiti e refran:
‘Libertad,Igualdad
Nos
tur ta Un
No tin
catibo mas.’
‘Sa
tin biaha,´ Janga a conta, ´nan sa usa un chapi tambe pa produci un melodia.
Asina nan sa toca henter anochi, hasta te den kibra di madruga.
Diaberne anochi asina e muhenan ta compaña nan, bailando y yangando cu nan
sanca.’ Loefstok tabata percura pa tin bebida pa pasa di boca pa boca. Di
locual sobra di e fiesta di e Shon, nan tabata spaar esaki cada biaha te yena
un boter. Den tur nan alegria nan no a realisa cu esaki lo tabata e ultimo
biaha cu por a toca tambu den oranan di madruga. E siguiente siman commandeur
Platz a laga pone un anuncio na tur e misanan. E anuncio tabata bisa cu
entrante e fecha di awe - 2 di februari 1857 - no tin tocamento ni bailamento
di Tambu mas, sin permiso di e Conseho Colonial. Asina mes lo mester paga pa
dicho permiso un suma di ƒ 1,50.
Plantashi
Mon Plaisir
E diasabra
anochi ey, e muhe y hombernan di plantashi Mon Plaisir a bini hunto. Nan doño
S. Frigerio tabata saca su wayaba, despues di henter un dia di fiesta. Nan tur
ta sinta warda ansiosamente pa e prome palabranan keda pronuncia. Mientras e
candela ta kima nan dilanti, un ta bira wak otro den cara, pa despues fiha
atrobe riba e luz cu e candela ta produci.
Diripiente
Thico a saca un popchi traha di un mea largo, kende ta parce shon Frigerio.
Esaki tabata yena cu otro pida-pida paña y yen di sumpiña ta crusa manera un
spada den curpa di e popchi. ‘E popchi aki ta representa commandeur Platz,
kende ke prohibi nos baile, musica y canto.’ Mientras el a sigui papia, e
popchi a pasa awor di man pa man y cada un tabata scupi den su cara. ‘Un homber
cu ke kita tur cos di nos. E poco cu nos tin cu a sobra di nos herencia, tambe
e ke kita. Dia cu nan a importa nos di aya banda, nan a lubida cu nos grandinan
a exporta gran parti di nan custumbernan. M’a spera cu e loke a pasa na Vader
Piet, unda un esclavo a mata su shon tabata un señal pa nan.’
‘Con a para
cu e otronan?,’ Paskel a informa.
‘Esnan di
Savaneta ke sa di unda nos ta haya arma,’ un otro esclavo a bisa.
‘Tin un
deposito di arma na Wela,’ Andries Tromp a confirma.
‘Sin
embargo no ta bisa niun hende di esey,’ Thico a bisa.
‘Nos lo usa
e piki, shovel y e chapi como nos arma.’
‘Si… bisa
nan esey numa,’ Loefstok a laga sa.
‘Bon,’
Andries Tromp a sigui relata. ‘Loke nos ta bai haci ta cu dia 15 di juni 1795
nos ta lanta contra e abusadornan aki. E dia anterior – esta dia 14 di juni -
nos ta pone trabou abou y ta cana bin Noord. Cada pasa un ora un grupo ta
pone trabou abou riba un di e plantashi nan y ta bin topa cu nos. Pa 07.00 di
mainta nos ta cuminsa na Rooi Taki y sigui cada pasa ora pa Nuña, Barbolia,
Boedoei, Parkietenbos. Pa 12.00 na Mon Plaisir, Balashi, Hooiberg, Shiribana, Daimari,
Santa Maria y termina pa 18.00 na Mijn Vermaak. Pa 00.00 nos tur mester ta
akinan, Andries Tromp a bisa. E shonnan lo haya un susto ora nan mira nan
trahadornan bandona e plantashi y no regresa mas. Pa ora cu nan liga, ya e cura
ta bashi y no tin hende ta cana mas riba e sabana. Si tin un caretia, uza esaki
pa transporta e muchanan y mamanan. Uza e camindanan di patras, pa haci e
distancia mas cortico cu ta posibel.
Misa di
Noord
Pa mey
anochi tur e cincoshen y pico esclavonan a aglomera na Noord, preparando nan
mes pa e dia di mañan. Manera ta nan custumber a lanta e mainta ey pa 05.00
caba y un ora despues tur a bini hunto na e Misa di Noord. Andries a subi para
riba un caha di palo y a hiba palabra. ‘Awe nos ta proclama un Oruba nobo, sin
distincion entre shon y esclavo. Un isla caminda esclavonan ta liber pa casa,
lanta un famia y educa nan mes. Cada cabes di famia lo ricibi di su shon un pida
tereno pa traha un cas den cunucu. E shon mester garantisa cu despues di awe e
lazonan entre shon y esclavo lo ta uno basa riba igualdad, respet y harmonia.’
Y berdad despues di e fecha aki e esclavonan a integra den e sociedad y tabata
liber den haci tur cos cu nan tabata desea. Hasta ta tin di e shonnan cu a casa
cu un esclava. E miedo cu e pastornan, doñonan di esclavonan y e gobernantenan
ta tin p’e esclavonan cu a haya nan libertad, no ta tin base. Despues di mas cu
mitad siglo a dicidi di aboli esclavitud riba e islanan.
QN/,
29-6-2010
