Made in prison

Jorge Amadi. Alle foto's © Mineke de Vries

door Mineke de Vries

Vier jaar zat hij gevangen in de penitentiaire instelling Lelystad. Vier jaar die hij gebruikt heeft om een geheel nieuwe weg in te slaan. Onder zijn pseudoniem Jengo Amadi - ‘vrij man die aan het opbouwen is’ -  schreef hij een boek over het eenzame proces van zijn omslag tijdens detentie. Zijn ervaring en inzichten gebruikt hij nu om voorlichting te geven aan scholieren, slachtoffers en gedetineerden.

Jorge Amadi

Ondanks dat we elkaar vaker hebben ontmoet, vertelt Jengo Amadi nu in zijn kantoor in Amersfoort zijn gehele verhaal. Een verhaal dat ook niet in een paar ontmoetingen verteld kón worden: zijn chaotische jeugd, heen en werd gesleept tussen Curaçao en Nederland, heen en weer geslingerd tussen verschillende ‘vaders’ en deel uitmakend van diverse criminele circuits. Uiteindelijk resulteerde dat alles in een poging tot moord, waarvan hij zich wist vrij te pleiten, maar wel werd hij opgepakt voor diverse gewapende overvallen, wat hem een eis van tien jaar gevangenisstraf opleverde. Hoewel voor velen gevangenisstraf weinig zin heeft - zij vervallen na hun detentie snel in hetzelfde patroon - betekende zijn opsluiting voor Amadi een zware weg naar binnen, een eenzaam proces waarbij hij zich moest afsluiten van de machocultuur van andere gevangenen. Als herboren kwam hij vrij en bouwt met al zijn energie aan een nieuwe toekomst. Hij gebruikt zijn kennis om anderen te weerhouden van het pad dat hij ging.

Roffa

“Ik weet hoe gek het klinkt, maar als crimineel had ik mijn eigen verknipte normen: jatten was achterbaks. Als kind stal ik ooit iets uit een winkeltje op de Jan Noorduynweg, maar ging het later terugleggen. Ik beroofde liever iemand dan dat ik stiekem van hem jatte. Overvallen waren eerlijker, je liet zien wat je deed. Ook op straat of thuis iemand overvallen is niet tof, in een bedrijf leek het anders.”  De nu keurig geklede kantoorman Amadi laat me een paar filmpjes zien om de tegenstelling te laten voelen met zijn tijd op straat, filmpjes van een Amadi met capuchon over zijn hoofd, met zijn ‘gang’ plannen makend in grove staattaal. Maar ook laat hij een filmpje zien van hemzelf in een wit pak, een wit kistje in zijn handen met witte bloemen erop: deze Amadi legt zijn zoontje Tony van acht dagen oud in zijn grafje. Een man die met zijn 29 jaar de wereld van zoveel kanten heeft gezien. Zijn lijf draagt de zichtbare herinnering: op één pols de tatoeage Roffa, straattaal voor Rotterdam, op de andere 5314, de zonegrens van Rotterdam, maar ook cijfers van zijn registratienummer in de gevangenis. In zijn hals Chinese tekens die Toni betekenen.

Amadi heeft zijn eigen kantoor vanwaar hij zijn
 bedrijfsactiviteiten uitvoert

Criminaliteitcultuur

“Het is zo jammer dat we op Curaçao toelaten dat criminaliteit deel uitmaakt van die cultuur. Het cliché is werkelijkheid: vaders lopen weg, moeders blijven alleen en als zoon wil je voor je moeder het gebrek aan middelen oplossen. Het is zó makkelijk die straathandel in drugs, het is zó makkelijk om aan vuurwapens te komen.” Hijzelf is het levende ’clichévoorbeeld’; daarvoor gaan we in vogelvlucht door Amadi’s complexe jeugd. “Ik ben geboren uit een typisch Antilliaans avontuur op Banda’bou: vader was al getrouwd en ging weg toen mijn moeder zwanger bleek.” Moeder hertrouwde, maar deze vader - die hij nog altijd als zijn echte vader ervaart - ging weg toen Jengo tien was. Pas toen vertelde zijn moeder hem dat de vader om wie hij zo verdrietig was, zijn vader niet was. “Ik raakte vreselijk in de war. Eigenlijk is de ellende toen begonnen, ik verviel in slachtofferschap, alles wat fout ging, kwam van mijn biologische vader, maar ook vroeg ik me af waar hij was om me te helpen als ik werd geslagen.” Er kwam snel een derde vader, met wie Jengo veel moeite had maar die hij waardeert om de financiën die hij stak in de educatie van de kinderen. Met zijn broer en zus van weer andere vaders verhuisde het gezin om de paar jaar met of zonder vader van Nederland naar Curaçao. Amadi: “Voordeel is dat ik honderd procent Antilliaan en honderd procent Nederlander ben omdat ik van kleuterschool tot middelbare school alles dubbel deed. Ik praat zowel keurig Papiaments als Nederlands, zowel straattaal Papiaments als Nederlands.” Op zijn twaalfde was hij boos toen hij  terug naar Curaçao moest. “Toen begon het spijbelen op het MIL, ik zette zelf cijfers boven mijn lege blaadjes en liep dan de klas uit. Werd van school gestuurd naar de Sint Jozef Mavo, die ik niet afmaakte.”

Toen zijn moeder op zijn zestiende - inmiddels weer in Nederland - besloot terug te gaan naar Curaçao, wilde hij in Rotterdam blijven, onder voogdij van Jeugdzorg. “Maar ik kwam letterlijk op straat te staan en deed die avond een tasjesroof en werd op heterdaad betrapt. Dan zit je in de cel met dertig anderen die alleen dié avond in Rotterdam zijn opgepakt. Mijn moeder kwam terug en vond mij in de gevangenis. We vertrokken uit Rotterdam om ons te vestigden in een klein dorp in de polder, daar zou het beter gaan. Maar ook daar zag ik algauw kans crack te gaan verkopen in mijn Antilliaanse circuit, veel betere dan de plaatselijke jongens verkochten, wat veel jaloezie en dus geweld opriep. Mijn broer werd opgepakt, ik niet, maar ik kwam vrijwel nooit meer op school.” 

In zijn boek Eens een boef beschrijft Amadi
 de moeizame weg naar zijn mentale genezing,
 vanaf zijn veroordeling tot aan zijn vrijlating

Bewuste misdaad, bewust herstel

Wel werd hij kort daarna opgepakt voor diverse overvallen en de eis van tien jaar werd vier jaar en vier maanden, waarvan drie en een half jaar binnen, de rest met enkelband. “Ik kan je zeggen hoe tergend langzaam de tijd in een cel gaat. Tik-tak-tik-tak. Gaat om vijf uur de cel dicht denk je maar één ding: weer een dag voorbij. Dan de avond zien door te komen in je eentje: opdrukken, tv kijken, rondlopen, naar buiten kijken, rapteksten schrijven. Dan denk je dat er uren voorbij zijn en blijken het maar zeven minuten te zijn.” Tijdens zijn veroordeling was zijn toenmalige vriendin zwanger. “Nogal confronterend als het luikje van je cel wordt opengedaan en iemand roept: je bent vader geworden.” De invloed van dit dochtertje Angela op zijn herstel beschrijft Jengo ontroerend in zijn boek Eens een boef. Ondanks de scheiding ziet hij Angela nog regelmatig. Tijdens zijn detentie kreeg hij een relatie met een oude vriendin maar eenmaal buiten bleek dat hij dat in zijn opsluiting had geromantiseerd. Wel heeft zij door de vele gesprekken zijn kijk op de rol van een vrouw veranderd. “Het lijkt soms alsof het over een ander gaat als ik erover praat, maar ik heb alles heel bewust meegemaakt, elke misdaad maar ook elke verandering naar de goede weg.” In zijn boek beschrijft hij het proces waar hij doorheen ging. Hij moest zich afsluiten van anderen gedetineerden en hun hoon en spot aanhoren. Het maakte hem eenzaam en in zichzelf gekeerd. Hij kwam erachter dat als hij een ander leven wilde zichzelf in de spiegel moest aankijken en stoppen met anderen de schuld geven. Hij initieerde een ontmoeting met zijn vader en rekende af met zijn verleden,  hij kwam één van zijn slachtoffers onder ogen en realiseerde zich de blijvende ravage die hij in dat leven had aangebracht. Hij viel diep maar herstelde. Hij deed de tv weg uit zijn cel en begon met studeren. “Ik heb mijn tijd goed gebruikt, en kan nu zeggen dat ik blij ben dat ik gezeten heb.”

Jorge Amadi

Herstel en terugkeer

Momenteel vertelt Amadi op scholen, in penitentiaire inrichtingen, bij slachtofferhulp zijn verhaal. Hij spreekt bij diverse instanties over de functies van vrijheidsstraf: herscholing, jezelf leren kennen, zingeving. Celstraf heeft alleen dan zin als het niet neerkomt op uitzitten. Hij wijst mensen in praktische zin de weg met opbouwen van hun leven na detentie. “Ik voel vaak dat mijn houding respect afdwingt, anderen willen mijn voorbeeld volgen. Soms vind ik het belastend dat het zo goed met me gaat, omdat het anderen niet goed gaat.” Confronterend daarin was onze tocht door de gevangenisgangen - de eerste keer dat hij weer ‘binnen’ was na zijn vrijlating - waarbij Jengo steeds stiller werd en zich realiseerde dat voor hen niks veranderd was.
Amadi is verder actief in de Stichting Herstel en Terugkeer, een instantie die zich richt op het samenkomen van gedetineerden, ex-gedetineerden, ouders, slachtoffers, gevangenisdirecteuren, officieren van justitie etcetera. “Door samen de confrontatie aan te gaan, de vragen te stellen waarmee iedereen loopt, ontstaat respect en begrip voor elkaar. En alleen door begrip kan verwerking plaatsvinden.” De insteek is om de mens naar voren te halen, zonder labels en etiketten, waarbij geldt dat iedereen recht van spreken heeft.

Tevens is hij bezig met het oprichten van Made in prison, een bedrijf dat in de gevangenis gemaakte spullen verkoopt. “Langzaamaan verleggen we de visie naar mensen die in de gevangenis een andere persoon zijn geworden. We werken nog uit hoe we dit goed vorm kunnen geven. Naast de verkoop van spullen, willen we documentaires en voorlichtingsmateriaal maken om fondsen te werven voor kennis en preventie. We maken daarin een statement om vanaf nu niet meer te praten over ex-gedetineerden, maar mensen met een detentieverleden, een wezenlijk verschil in wat je hébt, niet wat je bént.”

Jorge Amadi

Gebroken vertrouwen

“Ik was 26 toen ik vrij kwam, dan is het alsof de tijd heeft stilgestaan, er waren smartphones, er was facebook, ik wist niet wat pingen was. Ik stapte in de bus en raakte ontroerd toen ik een levende hond zag, niet één op tv. Ik schrok toen ik mensen zag hollen, dacht meteen dat het een vechtpartij was, maar het waren kinderen op een speelplein. Ik was veilig.” Jengo Amadi heeft nu rust. Hij trouwde in 2012 en wordt deze zomer weer vader. Hij bouwt aan financiële zekerheid, wil binnenkort een eigen huis kopen, waar hij oud kan worden en dood kan gaan. “Als ik ’s morgens wakker wordt, dans en zing ik, ik geniet van mijn leven als een gek.

Maar hoe ik ook veranderd ben, ik draag altijd die teleurstelling bij me van de kleine jongen op Curaçao, aan wie beloofd was dat er mensen kwamen om het voetbalveld te repareren, maar die nooit kwamen. Je had op de partij gestemd, die het beloofd had. Verwachtingen van een klein kind verwerden tot wantrouwen. Dat gevoel heeft me nooit losgelaten. En met mij hebben zoveel dat. Als reactie pakken we uit frustratie onze wapens en reageren ons met militant gedrag af op onschuldige burgers. Dáár moeten we massaal verandering in aanbrengen. Als je zo stoer bent om uit geldgebrek overvallen te plegen, wees dan ook zo stoer om zonder wapens, maar mét een statement naar Fort Amsterdam te gaan. Zelf het schoolvoorbeeld van de Antilliaanse cultuur wil ik nu het voorbeeld zijn van de verandering.”