‘Ik geloof dat de mensen mij verwarren met iemand die veel
weet en veel filosofeert. Je moet niet zulke hoog gegrepen dingen vragen. Ik
ben maar een heel eenvoudig mens. Ik ben niet bekend geworden door mijzelf. Ik
schrijf boeken, ja. Maar bekend ben ik gemaakt, door anderen. Door het regime
dat mij gevangen heeft gezet.’
 |
| Pramoedya Ananta Toer. Foto © Rudhi Relyveld |
De Indonesische schrijver Pramoedya Ananta Toer (1925-2006) deed
deze uitspraak in een interview door het Nederlandse Algemeen Dagblad van 12 juni 1999. In dezelfde week vonden in
Indonesië de eerste verkiezingen plaats in 44 jaar. De dissidente schrijver toonde
zich in zijn boeken een felle tegenstander van de koloniale overheersing in
Nederlands-Indië en na het ontstaan van de republiek Indonesië in 1949 van het
dictatoriale bewind van Soekarno en diens opvolger Soeharto. Dit protest zorgde
ervoor dat hij regelmatig werd opgepakt en een groot deel van zijn oeuvre in
gevangenschap schreef.
Pramoedya Ananta Toer werd geboren in het Javaanse stadje
Blora. Zijn vader was actief in de groeiende links-nationalistische stroming
tegen de Nederlandse koloniale overheersing. Al op de lagere school stelde papa
Toer hoge eisen aan zijn zoon Pramoedya en hun relatie was problematisch.
Pramoedya kon vanwege financiële beperkingen zijn opleiding niet voltooien en na
de dood van zijn moeder ging hij werken bij een Japans persbureau in Jakarta. Hij
kwam er in contact met vooraanstaande Indonesiërs en onder de indruk van het
steeds machtiger wordende Japan nam zijn hang naar een vrij Indonesië toe. Hij participeerde
in 1945 in een gewapende vrijheidsstrijd en werd zonder vorm van proces door
Nederlandse militairen twee jaar opgesloten in gevangenis Bukit Duri waar hij
enkele verhalen schreef en een roman. Na de onafhankelijkheid richtte hij zijn scherpe
pen op de Indonesische machthebbers en sympathiseerde met de communistische
partij. Hij zat onder het bewind van president Soeharto veertien jaar gevangen
op het eiland Buru (1965-1979). Tijdens zijn detentieperiode schreef Pramoedya de
bekende Buru-tetralogie (‘Bumi
Manusia’, in het Nederlands Aarde der mensen): vier historische romans beginnend in de koloniale tijd waarvan
hij het manuscript op losse blaadjes de gevangenis liet uitsmokkelen.
 |
| Foto © Jeffry Surianto |
In Kind van alle volken, het tweede deel
van deze romancyclus, dat zich afspeelt aan het begin van de 20ste eeuw, heeft
de hoofdpersoon Minke, een Javaanse jongeman uit een adellijk geslacht, de
strijd verloren om zijn 17-jarige vrouw Annelies. Annelies is geboren uit een
concubinaat tussen een Nederlandse kolonist en zijn Javaanse bijzit, in
Nederlands-Indië aangeduid met de term njai. De njai was een geïnstitutionaliseerd
verschijnsel, ontstaan uit een gebrek aan blanke vrouwen in de kolonie, maar
zij kon als ‘inlander’ geen rechten doen gelden over haar halfblanke kinderen
die aan de vader behoorden. In de roman wordt de nog net minderjarige Annelies
tegen haar wil naar Nederland overgebracht en ze sterft daar van verdriet. De onmacht
en vernedering van de njai zijn het uitgangspunt voor Minkes opgebouwde wrok
tegen de buitenlandse overheersers. De naam Minke is een verbastering van
‘monkey’: hij is een aap die maar te dansen heeft naar de grillen van de
machthebbers.
Schending van mensenrechten op grond van ras, afkomst,
status, taal en religie strekt zich door het gehele werk van Pramoedya Ananta
Toer. Kind van alle volken is een
ontwikkelings- of ideeënroman te noemen. Het boek volgt de gedachtestroom van
Minke en zijn opinievorming rond kolonialisme en het opkomend nationalisme.
Minke heeft ontzag voor Japan, ook een Aziatisch land maar met weinig eerbied voor
de oude reus Europa. In de Tweede Wereldoorlog loopt Japan Nederlands-Indië met
gemak onder de voet.
De roman Max Havelaar
(1860) van Multatuli, pseudoniem voor Eduard Douwes Dekker, gold als een vroege
aanklacht tegen wantoestanden aangericht door planters in Nederlands-Indië onder
arme landarbeiders. Multatuli, die zelf koloniaal ambtenaar was, kon de
uitbuiting door een wurgend belastingstelsel voor de Javaanse boer niet langer
aanzien. Zijn belangrijke publicatie bracht bij welvarende Nederlanders het
inzicht teweeg dat hun rijkdom vaak over de ruggen van arbeiders uit de Oost
was vergaard. Louis Couperus, een andere beroemde Nederlandse schrijver, liet
in zijn roman De stille kracht (1900)
de vele mystieke Javaanse rituelen zien. Die inheemse cultuur bood tegenwicht
aan het pragmatisme van de Nederlanders en werd een bron van het Javaanse
verzet. Couperus, zelf zoon van een juridisch raadsheer te Batavia, voerde in De stille kracht een Nederlandse ambtenaar
op die de lokale gebruiken in de wind slaat en als gevolg daarvan aan
geheimzinnige machten ten onder gaat.
‘Oeroeg was mijn vriend’. Dit is de openingszin van de prachtige
novelle Oeroeg waarmee de eveneens in
Nederlands-Indië opgegroeide Hella S. Haasse in 1948 debuteerde. De novelle gaat
over het verlies van een jeugdvriendschap tussen een Nederlandse en een Javaanse
jongen wanneer de laatste kiest voor de wapenstrijd van zijn volk.
Pramoedya Ananta Toer schreef ruim veertig boeken die in meer
dan twintig talen zijn uitgegeven. Hij was diverse keren kanshebber voor
de Nobelprijs voor literatuur maar hij ontving die prijs niet. Wel kreeg hij in
1995 de Ramon Magsaysay Award, een prijs die ook wel de Aziatische
Nobelprijs wordt genoemd. In 1998 ontving hij de PEN Freedom-to-write Award.
De schrijver raakte gedurende zijn leven teleurgesteld in het
communisme vanwege het machtsmisbruik bij de leiders, maar hij bleef trouw aan
de ideologie van verdeling van rijkdom. Bij de verkiezingen in 1999 riep hij het
Indonesische volk op die te boycotten omdat ze niet democratisch zouden zijn.
Hij richtte zijn vertrouwen op de jongeren die nog onbedorven zijn; van de
jeugd moet de verandering komen.
Pramoedya Ananta Toer: Kind
van alle volken, vertaald uit het Bahasa Indonesia door Loek Amstel en Don
van Minde. Uitgever: Manus Amici, Het Wereldvenster, Novib/NCOS, 1981. ISBN
90-293-9866-3
