‘Het gaat
uiteindelijk om je medemens, voor wie je op deze wereld bent, en ik ben blij
dat ik in mijn vak iets kon betekenen voor de onfortuinlijke Afrikaan en voor
de patiënt in het algemeen. Ik heb met plezier gewerkt en genoten van mijn
leven.’ Zo eindigt Sjouke Bakker, in 1964 vier maanden huisarts op Statia, `(op
p 253) zijn memoires. Zeer interessant om er hier aandacht aan te besteden,
want deze arts is sinds 1983 weer op Statia woonachtig.
De
auteur komt uit een gereformeerd gezin. Maar hij heeft al lang een punt gezet
achter dit strikte geloof. Zijn vader was streng: geen kerstboom in huis, geen
kaartspel omdat dat duivelse prenten zijn. Het was verboden op zondag iets leuks
te doen. ‘Ik herinner me dat een zoon van een gereformeerde broeder op een
zondag met zijn niet-gereformeerde vrienden in de rivier ging baden en hij
verdronk. Dat was volgens de leden der kerk de straf van God. Als kind had ik
daar veel moeite mee.’ (p 22)
De
auteur is in 1932 in Kollum geboren, hij is de jongste zoon van het gezin. Als
de scholen vanwege de oorlog in 1945 nog gesloten zijn, heeft hij een pedofiele
onderwijzer voor privélessen. Deze anekdote wordt in de eerste memoire verteld.
‘Zo ziet u maar weer: het waren niet alleen de rooms-katholieke priesters die
jonge knapen in het donker knepen. Ook de protestanten hebben hun seksuele
aberraties!’ (p 13)
Het
boek heeft als titel Ibia van Eket,
een honorary chieftain titel die hem werd
verleend in 1982 bij zijn afscheid van de Eket gemeenschap en van zijn
hospitaal en van Afrika. ‘Dit was een grote eer voor een expatriate.’
Bakker, die in verreweg de meeste verhalen zelf een rol speelt, heeft
geprobeerd waarheidsgetrouw zijn ervaringen weer te geven. ‘Ik heb me af en toe
wel dichterlijke vrijheden veroorloofd.’ (p 11)
 |
| Sjouke Bakker krijgt de titel Ibia van Eket |
Eenendertig
herinneringen staan er in het boek beschreven, gelardeerd met foto’s en
illustraties, afgerond met een epiloog. Het is bijzonder goed leesbaar. De
dokter is een echte causeur. Voor ons in de Cariben is het extra leuk dat het derde
en vierde verhaal over Statia gaan, waar Bakker in 1964 gedurende bijna vier
maanden waarnemend huisarts is geweest. Zijn eerste keer in de tropen en weg
van het koude Nederland. ‘Als jonge arts besefte ik niet helemaal wat het
betekende huisarts te zijn voor de ongeveer elfhonderd bewoners van het rustige
Statia. Ik had weinig ervaring als huisarts, kwam vers uit militaire dienst en
werd verondersteld de verantwoordelijkheid te dragen voor de geneeskundige
diensten op het eiland. Ik was de enige arts en kon niet even een collega laten
komen om een second opinion te geven.’ In de eerste nacht op het
eiland was er prematuur een kindje geboren. Om vijf uur in de ochtend werd hij
om advies gewekt door de vroedvrouw. ‘Het zag er niet goed uit, het kind was
zijn laatste adem aan het uitblazen, gasping zoals de
Engelsen dat noemen. Ik zag het kindje sterven. Ik kon niets zinnigs meer doen,
alleen de moeder troostend toespreken. Geen couveuse, geen zuurstof, geen
mogelijkheid om het kind alsnog snel naar St. Maarten te sturen. Al met al een
zeer droevige situatie. Dat was mijn eerste patiënt op St. Eustatius. Een niet
erg bemoedigend begin. Ik ben het nooit vergeten en wanneer ik de moeder op straat
tegenkom, denk ik nog steeds aan die vroege ochtend in 1964 in het Prinses
Beatrix Hospitaal.’(p 31-32)
 |
| De nieuwe Chief Ibia van Eket wordt uit- geleide gedaan door twee Chiefs van de 'Council of Traditional Rulers'. |
Hij
waagde zich op Statia ook aan de tandheelkunde. ‘Er was geen tandarts en die
kwam ook nooit. Dat was duidelijk te zien aan de gebitten van jong en oud.
Kerkhoven!’ Hij heeft kiezen en tanden die door cariës reddeloos waren
aangetast getrokken ‘voor een bescheiden bedrag van vijf gulden. Een welkome
aanvulling op het toch al niet zo riante salaris.’ (p 37) De mensen die hij in
1964 op Statia aantrof waren uiterst vriendelijk en begrijpend. ‘Als je goede
intenties toonde maar het probleem niet direct kon oplossen, werd dat niet
gezien als een schande.’
Bakker
kan ook meedogenloos eerlijk zijn in zijn observeringen. Dat maakt het zo’n
heerlijk boek, je hebt te maken met een mens die zich inzet voor anderen, het
hart op de juiste plaats, met gevoel voor humor, schijnheiligheid ontmaskerend
en, ook niet onbelangrijk, eindelijk eens een Nederlands boek waarin voor de
seks geen prominente rol is toebedacht.
In
het tweede verhaal in Statia, gaat het over een Hollandse huisarts van adel,
die zich arrogant gedroeg. Het verhaal eindigt met de conclusie ‘Het komt nogal
eens voor dat ‘deskundigen’ uit Nederland naar dit eiland komen met een
vooropgestelde mening het wel even te zullen klaren, niet beseffend dat de
mensen op St. Eustatius ook een mening hebben en de omstandigheden ter plaatse
beter kunnen inschatten dan de arrogante en kritische ambtenaar van het
moederland, de goede adviseurs niet te na gesproken.’ (p 45) Het is
tegenwoordig – helaas – niet meer het alleenrecht van buitenlanders om zich
arrogant te gedragen.
Droevige
gebeurtenissen, spannende avonturen, grappige herinneringen, Bakker beschrijft
veel emoties en doet dat zeer geloofwaardig. Ook als het smeuïg wordt blijft
het, naast het vaak verrassende aspect, zeer herkenbaar. Als hij als dokter net
zo vaardig zijn instrumenten heeft gehanteerd als als auteur zijn pen of
toetsenbord, dan zou ik me als me wat lichamelijks mankeerde zeker aan zijn kundigheid
hebben toevertrouwd.
Het
verblijf in 1964 op Statia heeft zo’n goede indruk op hem gemaakt dat hij zich heeft
voorgenomen om zich op latere leeftijd op dit eiland te vestigen en er zijn
carrière af te bouwen. In 1983 vestigt deze vrijgezel zich voorgoed op het dan
nog op een na kleinste eiland van de Nederlandse Antillen waar hij als arts en
hoofd van de GGD en directeur van het Queen Beatrix Medical Center tot zijn
pensioen in 2000 heeft gewerkt. De laatste drie memoires gaan dan ook weer over
Statia.
 |
| Op een receptie in de residentie van de gezaghebber van St Eustatius in 1992 vraagt Koningin Beatrix naar de trainingsmogelijkheden voor de verpleegsters van het naar haar vernoemde Medisch Centrum |
Het
grootste deel van het boek gaat over zijn belevenissen in Afrika. In 1965
vertrekt Bakker naar Nigeria, verblijft daar zeventien jaar en maakt daar onder
andere de Biafra-oorlog (1967-1970) mee. In 1970 deed hij mee aan twee missies
voor het Internationale Rode Kruis in de Amazonen, Brazilië en Libanon. Van
1971 tot 1982 had hij de leiding van een missiehospitaal in Eket, Nigeria.
‘In
het begin van mijn verblijf in Afrika was ik erg sceptisch over native medicine, maar ik besefte later dat deze goede native
doctors een fundamentele rol speelden in het leven van de Afrikaan. Ze
vervulden zo ongeveer de rol van een psycholoog. Ik sluit de kwakzalvers uit,
die de patiënt uitbuitten en vaak een schuldige aanwezen die de ziekte van de
patiënt op zijn geweten zou hebben. (…) Ik heb wel patiënten naar de ‘goede’
native doctor verwezen, want ik had geen antwoord op de vraag van de patiënt:
waarom gebeurt mij dit? Ik had later op Statia een schilderijtje uit Haïti op
mijn spreekkamer dat een voodoo happening voorstelde en wees heel af en toe een
patiënt, bij wie ik de wanhoop nabij was, op het ju-ju gebeuren op het schilderijtje,
om daar zijn geluk te beproeven.’ (p 214-215)
‘Een
Afrikaan zal je, in de rural areas althans, zelden vragen: “Welke ziekte
heb ik?” De enige ziekte die populair is onder de mensen is malaria, of zoals
sommigen zeggen: yellow fever. Een diagnose is niet zo belangrijk
voor een Afrikaan. Hij zal je eerder vragen: “Waarom is de harmonie in mijn
leven verstoord? Er moet een diepere oorzaak voor zijn dat ik ziek ben.” Daar
heeft de witte, westerse dokter vaak geen antwoord op (…).’ (p 213)
Waarom
moest Sjouke Bakker uit een Fries dorp, waar bijvoorbeeld ook de bekende
kinderboekenschrijver Anton Hildebrand was geboren, zo nodig naar Afrika? De
huisartsenpraktijk in Nederland sprak hem niet erg aan. ‘In de jaren van mijn
jeugd had ik belangstelling ontwikkeld voor Afrika (…) Ik las vrij veel over
deze landen en de behoefte aan medische hulp in de binnenlanden. Ik las alles
over Albert Schweitzer en zijn ziekenhuis in Lambarene, Gabon. Het onbekende
lonkte mij, maar ik had geen notie van wat mij werkelijk te wachten stond.’ (p
28)
Veel
verhalen die zich in Afrika afspelen hebben te maken met de dood. ‘Het
verschijnsel dood is in Afrika nauw verweven met het dagelijks leven. (…) De
dood wordt niet weggemoffeld, het is een oog in oog confrontatie met de
werkelijkheid en wordt geaccepteerd als een noodzakelijke vanzelfsprekendheid.
In Afrika hoort de dood bij het leven. Ik was hier erg van onder de indruk.’ (p
11)
In
1993 heeft Bakker een Koninklijke onderscheiding ontvangen voor zijn veelzijdig
werk in Afrika en op Statia. Hij is tot op heden nog actief als voorzitter van
het bestuur van het Auxiliary Home, een verpleeghuis en bejaardentehuis op Statia,
waar hij samen met zijn twee Dobermanns geniet van het leven.
Bakker, Sjouke: Ibia van Eket, Memoires van een tropenarts. 2012. Leeuwarden,
Uitgeverij Elikser. ISBN 978 90 8954 442 1
