De schrijver als de gids die de lezer een wereld binnenvoert waar de vertrouwde conceptuele categorieën niet meer gelden. Van een eenduidig bestaansuniversum naar een meerduidig lezersuniversum om daarna het bestaansuniversum gezuiverd te aanschouwen. Twee keer gaat de lezer een drempel over. Kenmerkend voor de dichter Faverey is dat hij de lezer het overschrijden van die drempel, de limen, laat ervaren. Het geeft aan zijn ogenschijnlijk van de wereld losgezongen taalconstructies een existentiële lading. Als ‘manifestaties van het liminale’ blijken juist die verstoringen van logica, zinsbouw en referentie uiterst betekenisvol te zijn. Het kan worden gevangen in het begrippenapparaat van de antropologie: wat Favereys lezer doormaakt, is ‘in samengebalde vorm’ een rite de passage.
Dat is wat Piet Gerbrandy beargumenteert rond pagina 25 van Een
vlok duister; de poëzie van Hans Faverey als ritueel proces. De notie van
het liminale is niet helemaal onbekend in de neerlandistiek: in zijn proefschrift uit 1991 analyseerde
Anthony Mertens Raadsels van het rund van Vogelaar in het licht van
diens ‘liminale poëtica’. De drempel is de drempel van taal en rede; wat een
auteur als Vogelaar probeert is om met behulp van de taal die drempel te
passeren. Eén drempel is dat. Nieuw bij Gerbrandy, en kenmerkend voor zijn antropologische
invalshoek, is de tweede drempel die de lezer terugvoert naar het leven van
alledag. Het lezen van literatuur blijkt in een cultuur
als de onze zich te voltrekken volgens parameters die lijken te komen uit het
handboek van de antropoloog: dankzij de literatuur geeft de gemeenschap vorm en
structuur aan Grote Vragen en ingrijpende gebeurtenissen. Gedichtjes op de
bruiloft; gedichtjes op de rouwkaart. De archetypische dichter op zijn
zolderkamer, de lezer met zijn stapel boeken op het nachtkastje: als ze zich
verhouden tot de Dingen verblijven ze zelfs fysiek in het halfduister. Daarna
gaan ze gewoon boodschappen doen of vallen ze gewoon in slaap.
Dat zou je kunnen concluderen. Gerbrandy doet het wel en
niet. Hij inventariseert denkbeelden van existentiële antropologen en hun
voorgangers, doet uitspraken over ‘het mensenleven’, de betekenis van
literatuur als ‘een aangeleerde, geritualiseerde en min of meer collectieve
handeling’, de schrijver ‘die zich als liminale figuur in dienst stelt van de
gemeenschap’, de ‘aspecten van de existentie’ die in de literatuur centraal
staan. Vervolgens deinst hij terug. ‘We zijn hier echter niet op zoek naar de
eigenschappen van de literatuur in het algemeen’ schrijft hij, na enige
eigenschappen te hebben geformuleerd, ‘maar naar een begrip van de poëzie van
Hans Faverey’. Dat schrijft hij ongetwijfeld omdat het laatste iets moois is en
het eerste niet te doen. Toch: als antropologische categorieën die gebruikt
worden voor de beschrijving van inwijdingsrituelen ook bruikbaar moeten zijn
voor de analyse van zoiets specifieks als de poëzie van Hans Faverey, gaan we
wel heel erg drastisch top-down. Dat ‘de literatuur in het
algemeen’ daar ergens hiërarchisch tussen zit, lijkt me onvermijdelijk.
Een belangrijke beperking van het antropologische
begrippenapparaat laat zich aan de hand van meer dan alleen Faverey het
makkelijkst illustreren. Het gaat om de tweede, cruciale fase in het liminale
proces: wanneer de aspirant-geïnitieerde zich bevindt in wat ik ‘een schemergebied’
noemde en Gerbrandy ‘een onbestemd niemandsland’. Het is in die fase van
marginaliteit dat de vertrouwde conceptuele kaders wegvallen en de deelnemers
niets anders dan symbolische handelingen uitvoeren. Gerbrandy verwijst naar de
Schotse antropoloog Turner (23):
Essentieel voor dit alles is, volgens Turner, dat de mythen,
acties en objecten meerduidig (multivocal) zijn, zodat alle deelnemers,
die immers vaak uit verschillende segmenten van de gemeenschap afkomstig zijn,
er hun eigen interpretatie aan kunnen geven. Ze delen een
ingrijpende ervaring die hen tot een groep maakt (…)
Het lijkt me de vraag of wat hier multivocal heet
en de eigen interpretatie die dat oplevert, ook maar iets te maken heeft met de
meerduidigheid van een Shakespeareaans drama, een achttiende-eeuwse roman, Madame
Bovary of Finnegan’s Wake. Initiatieriten van aboriginals,
de witte jurkjes van communicanten, foetenhorror – als er al iets particulier
te interpreteren valt, gaat dat ten onder in de overgeleverde betekenissen
waartoe de aspirant zich bekent.
Turner ziet dat anders in een citaat dat Gerbrandy
instemmend vertaalt:
Liminaliteit kan misschien gezien worden als het Nee tegen
alle beweringen die zeggen dat iets zo is en deze structuur heeft, maar in
zekere zin ook als de bron van al die beweringen, en sterker nog, als een
domein van zuivere mogelijkheid waaruit geheel nieuwe figuraties
van ideeën en betrekkingen kunnen voortkomen.
Het Nee tegen alle beweringen, een domein van zuivere
mogelijkheid, geheel nieuwe figuraties: Turner denkt niet aan rites
van natuurvolken, Rooms-katholieken of corpsballen, maar aan kluizenaars,
monniken en hippies. En aan dichters. ‘De gemeenschap heeft een marge nodig om
zichzelf te definiëren. Structuur kan niet zonder anti-structuur.’ Wanneer
Gerbrandy het werk van Faverey bespreekt, is de meerduidigheid in de tweede
liminale fase een cruciaal element in zijn redenering en de rechtvaardiging
voor wat hij zelf zijn ‘antropologisch begrippenapparaat’ noemt. Het is
gebaseerd op een antropologische wensdroom uit de jaren zestig.
[vervolg, klik hier]
Geen opmerkingen:
Een reactie posten