Jede Epoche ist unmittelbar zu Gott: de beroemde
uitspraak van Leopold von Ranke die elke historicus als eerstejaars te horen
krijgt en een literatuurhistoricus, als het goed is, niet veel later. Elk
tijdperk staat recht voor God: middeleeuwen zijn niet belangrijk omdat ze
duizend jaar lang ergens tussenin zitten; een term als preromantiek is
onzinnig; wie een historische periode ziet als een voor- of naspel van een
Gouden Tijdperk, duwt iets wat op zichzelf een existentie heeft in een
teleologische mal. Geen toeschouwer amuseerde zich met een toneelstuk omdat
even later Shakespeare geboren zou worden. De wereldgeest maakte zich niet
eeuwenlang druk om tot rust te komen in het Pruisen van Hegel.
In Een vlok duisternis; de poëzie van Hans Faverey
als ritueel proces lijkt Piet Gerbrandy een nieuwe vorm van
teleologisch denken te ontwikkelen – nieuw in ieder geval voor de literaire
kritiek en de literatuurbeschouwing. Dat in Favereys poëzie iets ritualistisch
schuilt, is niet zo’n verrassende vaststelling – al was het alleen maar door
opmerkingen van Faverey zelf die zijn gedichten als ‘onthechtingsoefeningen’
betitelde. Wat in het mooi uitgegeven boekje van Gerbrandy – dichter,
classicus, criticus – wel nieuw is, is de antropologische invalshoek. Het gaat om een tak van de antropologie die, als ik Google mag
geloven, in Nederland weinig academische erkenning heeft gekregen: de
existentiële antropologie waaraan vooral de naam van de Nieuw-Zeelander Michael
Jackson is verbonden – niet alleen antropoloog, maar ook dichter en romancier.
Wat Jackson in zijn drie hoedanigheden waarneemt en beschrijft, is de
menselijke neiging om in crisissituaties het gedrag te ritualiseren. Groepen en
individuen – wanneer als het erop aankomt, verrichten ze symbolische daden die
veronderstellen dat er een analogie bestaat tussen mens, wereld en kosmos. Als
het niet wil regenen, wordt in een dans een natuurverschijnsel nagebootst
totdat de kosmos reageert. Als we ziek zijn of een dierbare verliezen, ‘doen we
externe objecten geweld aan in de hoop daarmee te bevestigen dat we zeggenschap
hebben over wat ons zomaar overkomt’ (17). Wanneer we die
symbolische daden verrichten, verliezen handelingen en objecten hun
gebruikelijke, eenduidige betekenis. We gaan een drempel over en
betreden een schemergebied waarin meerduidigheid heerst.
Zo’n schemergebied is in een cultuur als de onze dat van de
literatuur:
Wat de sociale betekenis van literatuur betreft zou men
kunnen volhouden dat lezen, althans het lezen van literatuur, een aangeleerde,
geritualiseerde en min of meer collectieve handeling is die niet alleen helpt
het leven te duiden maar ook het deelgenootschap van een bepaalde civilisatie
constitueert en bevestigt. Het lezen schept een tijdelijke ruimte waarin eigen
wetten gelden, waarin de conceptuele categorieën van alledag worden opgeschort.
(…) Het is de schrijver die zich als liminale figuur in dienst stelt van de
gemeenschap om die ervaring mogelijk te maken (24-25).
Een liminale figuur is de figuur die de drempel, de limen,
is overgegaan van het schemergebied. Wanneer hij schrijft, plaatst de schrijver
zich buiten de gemeenschap zodat de gemeenschap zich kan verhouden tot die
aspecten van het leven die altijd met rituelen worden omgeven: ‘het geboren
worden en het sterven, de seksualiteit, de dynamiek tussen het vreemde en het
eigene’. In die wereld met eigen wetten, vol contradicties en conceptuele
verwarring, moet een rite de passage worden doorstaan die
het mogelijk maakt de wereld te bezien met nieuwe ogen.
 |
| Elements of history. Foto @ Nicolaas Porter |
Wat Faverey doet in zijn poëzie is ons zo’n rite de
passage laten beleven:
De lezer plaatst zich kortstondig buiten de normale orde,
ervaart in een staat van verwarring de ritmische kringloop van leven en kosmos,
aanschouwt de meerduidige sacra [= heilige voorwerpen] en
verlaat gelouterd het leesproces om zijn leven van alledag weer op te pakken
(25-26).
Van woordgrappen tot formele strengheid, van logische
paradoxen tot eclectische intertextualiteit, van – voeg ik eraan toe – sacra als
ijsvogels en dolfijnen tot de ejaculatie van een gehangene – ook een sacrum:
alles wordt bij Faverey ondergebracht in een weefsel van cycli en processen
waar de lezer nooit volledig greep op krijgt. Niettemin, of juist daardoor: hij
ervaart, aanschouwt en wordt gelouterd. Hij kan het beleven aan Favereys
gedichten, aan zijn cycli, aan zijn bundels.
En aan Favereys oeuvre als geheel, volgens Gerbrandy. De
acht bundels vormen ook samen een rite de passage. Het deed mij
denken aan het dictum van een typisch negentiende-eeuwse intellectuele
reus.
Piet Gerbrandy, Een vlok duisternis; de poëzie van
Hans Faverey als ritueel proces, Rimburg 2013.
[vervolg, deel 2, klik hier]
[Overgenomen van Neder-L, 13-25 oktober 2013]
Geen opmerkingen:
Een reactie posten