Het woord kasteel heeft iets romantisch, maar in het geval
van Elmina gaat dat niet op. De vesting aan de Goudkust van West-Afrika (nu
Ghana) die werd ingenomen door de West-Indische Compagnie (WIC) in 1637 was
allerminst een prettig oord. De Nederlanders verzamelden er de slaven die
verscheept werden naar de Nieuwe Wereld. Marcel van Engelen, de auteur van Het
kasteel van Elmina. In het spoor van de Nederlandse slavenhandel in Afrika,
heeft het verhaal van het fort, zijn omgeving en de barbaarse slavenhandel
opgetekend. Hij beschrijft naast de bouw en de strijd om het fort, de verschillende
geschriften van mensen die over hun verblijf ter plaatse hebben geschreven, de
rol van de mensen om fort en dorp heen, ook uitgebreid de rol die de Ashanti
speelden in deze mensenhandel en de herkomst van de geroofden. Met het boek wil
de auteur aantonen dat de historie niet zo zwart-wit is, maar veel
ingewikkelder dan meestal wordt aangenomen.
 |
| Toegangsbrug tot het kasteel van Elmina |
Het is lastig om bij zijn les te blijven, omdat de schrijver
allerlei gegevens door het boek strooit, in niet-chronologische volgorde. Nederland
veroverde het fort in 1637 op pagina 21 en Sao Jorge da Mina werd door de
Portugezen gebouwd in 1482 op pagina 23. Hij combineert harde feiten met eigen
meningen, waardoor de lezer in verwarring raakt. Op pagina 27 verbaast de
auteur zich over het feit dat er meer Afrikanen naar de Nederlandse koloniën
zijn getransporteerd dan naar de Verenigde Staten.
Er is een uitvoerig onderzoek gedaan naar de bewegingen van
de slavenschepen, vastgelegd in ’n uitgebreide, uitstekende en vrij volledige
database,
(http://www.slavevoyages.org/tast/assessment/estimates.faces),
deze wordt genoemd, maar er worden andere cijfers gebruikt. Daarnaast legt Van
Engelen anderen heel wat uitspraken in de mond (‘Oh my god’, zei een blanke
Amerikaanse vrouw toen ze weer buiten stond, p. 24), dit is erg storend omdat
er verder geen uitleg aan wordt gegeven. Verder komt het woord ‘misschien’ erg
vaak voor.
Van Engelen haalt heel wat bronnen boven water, doorbreekt
heel wat stereotiepe beelden (de slavenhandel in Afrika ging nog lang door na
de afschaffing van de handel in 1808, ook zonder de inbreng van de Europeanen)
en bekijkt de geschiedenis van allerlei kanten. Hij prijst zichzelf met het
feit dat hij heel wat bronnen heeft blootgelegd en verwerkt in zijn boek. (Terug
in Nederland bezocht ik bibliotheken, raadpleegde ik historici en nam ik een
duik in de archieven, p. 32). Maar wat is de meerwaarde daarvan als je de
bronnen niet duidelijk in voetnoten verwerkt? Kleine moeite lijkt me zo. Een
uitgebreide boekenlijst per hoofdstuk is dan leuk en aardig, maar de schrijver
verwacht toch niet dat de lezer zelf gaat uitpluizen wat waar staat en wie wat
geschreven heeft? Een grove misser mijns inziens, vooral omdat hij zulke
interessante egodocumenten heeft gevonden, die ook belangrijk kunnen zijn als
bron voor anderen.
In dit jaar van 150 jaar afschaffing van de slavernij zien
we een grote productie in Nederland aan werken over dit onderwerp. Dit boek is
bedoeld als populair-wetenschappelijke uitgave, voor een groot publiek. De
schrijver heeft behoorlijk wat subsidie van diverse instanties ontvangen om het
te schrijven. Misschien is zijn opdracht voorin het boek wel tekenend: ‘ter
nagedachtenis aan mijn vader’, en niet ‘aan de mensen die zijn weggevoerd uit
West-Afrika’. Ik ben een kritische lezer, en ondanks dat de auteur vermeldt dat
hij 3 jaar een relatie had met een meisje van Surinaamse afkomst, betrap ik hem
hier en daar toch op neerbuigendheid ten opzichte van de Afrikanen. Het boek is
bruya, en ondanks alle invalshoeken zweemt het naar eurocentrisme. Misschien
iets voor bij het volgende lustrum: een nazaat die over Elmina schrijft?
 |
| Gezicht op Elmina. Willlem Troost (1812-1893). Elmina was de poort waardoor veel tot slaaf gemaakte Afrikanen naar de Nieuwe Wereld (en dus ook Suriname) werden vervoerd. Elmina ligt in het huidige Ghana. Toen heette het nog Goudkust, een lang vergeten Nederlandse kolonie. |
Dat dit niet a priori vol sentimentaliteit hoeft te zijn,
bewijst Ellen Ombre. In een klein artikel in De Groene Amsterdammer van 13 juni 2013 schrijft ze over een
schilderij van Willem Troost (1812-1893) met een romantisch zicht op Fort
Elmina, dat aan haar werd vermaakt door Silvia de Groot (wetenschapper met veel
kennis over de marrons, overleden 2009). Ombre geeft aan hoe het schilderij in
haar bezit kwam, maar staat ook zeer kritisch ten opzichte van de toekomst van
het kunstwerk: wat is de beste plek? Het verbaast haar dat de bijdrage van de
Afrikanen aan de slavenhandel in Suriname vaak wordt verwaarloosd in het
discours over slavernij. Zou ze van mening zijn dat Elmina voor haar voorouders
een hellekrocht is geweest?
Marcel van Engelen: Het
kasteel van Elmina. In het spoor van de Nederlandse slavenhandel in Afrika.
Amsterdam: De Bezige Bij, 2013. ISBN 978
90 234 7704 4
Geen opmerkingen:
Een reactie posten