De Regenboogbende: succesboek uit Indonesië

door Els Moor

De roman De regenboogbende van de Indonesische schrijver Andrea Hirata verscheen in 2009 in Indonesië in de officiële taal van het land, het Bahasa Indonesia. In 2012, toen de Nederlandse vertaling uitkwam, waren er al 5.000.000 exemplaren verkocht in vijfentwintig talen! Wat is er zo bijzonder, zo aantrekkelijk aan dit boek dat het zo’n wereldwijd succes is geworden?

De Regenboogbende speelt op het eiland Belitung bij Sumatra waar een rijk mijnontginningsbedrijf (er zit veel tin in de grond) gevestigd is, dat PN heet. In de koloniale tijd heette het eiland dan ook ‘Billiton’. Het verhaal wordt verteld door de ik-verteller/schrijver Ikal over zijn jeugdjaren op een kindvriendelijke school. Er wonen veel rijke mensen op het eiland, maar er heerst ook grote armoede onder de arbeiders en handwerkslieden. De school is een islamitische school voor lager onderwijs, totaal verwaarloosd door de verantwoordelijke instantie en er zijn maar weinig leerlingen omdat de ouders arm zijn. Er is in de buurt ook een rijke school voor de kinderen van de rijken van PN, met veel leerlingen en goede, bevoegde leerkrachten.

De ‘muhammadiyah-kampongschool’ ziet er vreselijk uit, heeft geen dak en is aan alle kanten kapot. Lesmateriaal is er nauwelijks, zelfs geen portret van de president (tot grote ergernis van de inspecteur) en als de kinderen weg zijn, is het gammele gebouw een toevluchtsoord voor geiten, met alle gevolgen van dien. De school wordt geleid door twee pure idealisten, de oude onderwijzer pak Harfak en de in het begin nog pas vijftienjarige jongedame bu Mus, die slechts een beetje opleiding heeft. Ze doen het werk onbezoldigd en moeten na school landbouwwerk doen om wat te verdienen en eten te hebben. Toch voelen ze zich gelukkig met de kinderen en bereiken het maximale.

Het verhaal, ingedeeld in zevenenveertig overzichtelijke, korte hoofdstukken met steeds een nieuw onderwerp, begint bij de aanvang van een nieuw schooljaar als de school gesloten dreigt te worden omdat er nog geen tien nieuwe leerlingen voor de eerste klas zijn, zoals geëist wordt. Op het laatste moment komt de laatste leerling aanlopen, nota bene een oudere jongen met een verstandelijke beperking. De ik-verteller, Ikal, maakt deel uit van deze groep van tien jongens en meisjes waar enkele jaren later nog een leerlinge bijkomt, die van de eliteschool afkomstig is. Ondanks alle gebreken en de voortdurende dreiging met sluiting voelen de leerlingen zich gelukkig met hun leerkrachten, kunnen ze zich ontwikkelen naar hun mogelijkheden (vooral ook Harun, de jongen met een verstandelijke beperking) en vormen ze een solidaire club, ondanks alle onderlinge verschillen. De leerkrachten hebben hun de naam ‘Regenboogbende’ gegeven. Als de regenboog zich na een tropische regenbui over de aarde buigt, zitten deze leerlingen op de takken van een filiciumboom. ‘De oude boom werd overspoeld door luidruchtig gediscussieer, aangezien we allemaal onze eigen theorie hadden over het betoverende panorama dat zich boven Oost-Belitung uitstrekte. We hielden zo van de verhalen die we te vertellen hadden, dat het een gewoonte werd om na elke regenbui in de boom te klimmen en naar de regenboog te speuren. En daarom noemde bu Mus ons de Regenboogbende.’ (p. 83)

Andrea Hirata

Steeds weer is er de dreiging dat de school zal ophouden te bestaan. Door de kritiek van de inspecteur zowel als door de baggermolens die om de school heen rijden. Onder de school zit namelijk ook tin in de grond en de maatschappij loert op een kans om de school omver te kieperen. Door geluk en door de geweldige kwaliteit van de leerlingen blijft de school echter bestaan. Ze winnen wedstrijden voor de scholen van het eiland. Ze zijn de meest creatieve groep van een optocht (voeren een Afrikaanse dans op, bedacht door Mahar, een jongen die gek is op allerlei culturen) en ze winnen een wedstrijd in kennis met vragen op veel moeilijke gebieden dankzij de gigantische kennis en grote intelligentie van leerling Lintang. Door deze prestaties wordt de school niet opgeheven.

De tien, later elf, leerlingen zijn zeer verschillend van karakter en hebben gevarieerde mogelijkheden en hobby’s. Twee leerlingen zijn zelfs altijd op zoek naar winti-achtige geesten (goena-goena!) en zoeken contact met een beruchte, tovenaarachtige sjamaan. Veel woorden uit de cultuur en de natuur zijn dezelfde als die wij hier gebruiken. Vanuit de blik van de verteller en de kinderen krijgt de tropische natuur mooi vorm, herkenbaar voor ons.

Op het eind van het boek springt de verteller twaalf jaar verder. We zien dan dat lang niet alle leerlingen hun op school ontwikkelde mogelijkheden kunnen gebruiken in een passende carrière of studie. De materialistische, op geld beluste maatschappij houdt dat tegen. De ik-verteller bereikt zijn doelen wel. Hij heeft het geluk op een Europese universiteit te komen en wordt later in zijn land deskundige bij een telefoonbedrijf.

Het boek is boeiend, beeldend, geschreven. De auteur slaagt erin de verschillende kanten van het leven op zo’n eiland, van rijkdom en armoede, te laten zien. Twee aspecten worden duidelijk: de maatschappelijke, waarbij het om veel geld verdienen gaat en de pedagogische kwaliteiten van de leerkrachten op dat eenvoudige bedreigde schooltje met enorm veel solidariteit. Jammer is het dat de Nederlandse vertaling niet altijd even goed is. Die is uit het Amerikaans-Engels, niet uit het Bahasa. Ook is de uitleg over de school die centraal staat, hoe de structuur ervan is, enzovoort, onduidelijk. Het boek zit niet stevig in elkaar. Al gauw laten de bladzijden los. Maar De Regenboogbende is toch een boek dat hier  beslist gelezen moet worden. Veel situaties zijn vergelijkbaar met Surinaamse, en de kindvriendelijke pedagogie ondanks alle moeilijkheden is een voorbeeld! Denk maar aan scholen in district of binnenland! Mooi voor geïnteresseerde lezers. Ik denk dan aan leerkrachten en studenten van leerkrachtopleidingen. Misschien kan de Indonesische ambassade onze opleidingen wat exemplaren schenken.

Andrea Hirata: De Regenboogbende, Nederlandse vertaling: Inge Kok. Amsterdam/Antwerpen: Uitgeverij Atlas Contact, 2012. ISBN 978 90 204 1293 2