Iedereen heeft het weleens van dichtbij of op afstand
meegemaakt. In een jaran kepang maken de geesten plezier door bezit te nemen
van de dansers. Dit spectaculaire volksvermaak wordt beter beheerst en kan
tegenwoordig vrij worden bezocht door eenieder. Soemiran Dipowitana, gambo van
de Young Riders, vertelt meer over het mystieke Javaans erfgoed.
![]() |
De sierdans waarmee jaran kepang begint. Vroeger was deze dans in de avonduren niet mogelijk. Foto Charles Chang
|
Werken met geesten is niet voor eenieder weggelegd. De
ervaren Soemiran blikt tevreden terug naar een goed verlopen carrière als gambo,
de jaran kepangleider. Als hij elf jaar is, wordt zijn interesse gewekt voor de
mystieke Javaanse paardendans en gaat bij ouderen in de leer. Die zien in de kleine
jongen een waardige opvolger en drager van de eigen cultuur.
Het 'wapen' wordt op hem overgedragen en drie jaar lang
loopt hij mee om het Woord te leren. Waarschuwingen van anderen om de
'verafgoding' te laten en terug te keren naar het geloof slaat hij in de wind.
Integendeel, hij toont nog meer toewijding voor de geestendans. Zijn ouders
ondersteunen hem wel vanaf het begin, en ook zijn latere vrouw en schoonouders
staan hem bij.
Soemiran begint als danser, wordt later gambo en
richt uiteindelijk zelfs zijn eigen vereniging op. "Mijn goeroe's hadden
veel geheimen, maar die kennis hebben ze wel aan mij doorgegeven." Het is
echter zijn stiefvader, Sahari Rebo, die hem leert dansen en de khendang
(percussie) leert bespelen. "Driekwart van mijn kennis over jaran kepang
heb ik aan hem te danken. Sahari bracht mij overal naar toe en leerde mij ook
hoe ik een vereniging moest draaien."
![]() |
| Gamelan-orkest. Tekening Albert Roessingh |
Wayang-ridders
Jaran is de geest van het paard en kepang het paard van
gevlochten bamboe waarmee de dansers optreden. Die laatste wordt niet zomaar
gemaakt: ze worden een jaar van tevoren besteld. De maker zal een bepaalde dag
uitkiezen om de bamboe te kappen en een andere dag om deze te vlechten. Ook het
beschilderen gebeurt niet zonder de nodige eerbied en betekenis. Soemiran bidt
vóór hij daarmee begint, want de kepang moet gezien worden als het huis van de
geest. Als de jongens dansen, weet de geest waar deze naar toe moet. Een danser
moet dan ook steeds hetzelfde paard gebruiken, zoals de geest gewend is.
Om zich aantrekkelijk te maken voor de jaran worden de
dansers opgemaakt met gele atalpoeder en lippenstift. Tekeningen op het gezicht
zijn geleend van wayangfiguren. Op het hoofd dragen ze een kulo (kroon),
aan de oren een sungpen en om de armen ook een schild. Daarmee zien
de dansers eruit als echte ridders een het paard.
![]() |
| De leider van een jaran kepang-groep; foto Ertugrul Kilic |
Draak
Zodra ze in trance raken, eten ze gras en drinken water,
maar ook parfum, want geesten willen graag water met een lekkere geur. Van het
gebruik van geurpoeder is Soemiran afgestapt, "want dat besmeurt de
gezichten van de jongens." De leider stelt zich nu op de achtergrond en
laat het werk van degambo over aan jongeren. In een hoekje hebben ze de
satjen (voorouderverering), bloemwater, een fles alcohol en pompea of andere
parfum. Het gebed en de rituelen die ze uitvoeren voor de ogen van het publiek
zijn nodig, maar de grote geestelijke voorbereiding heeft Soemiran in feite
reeds thuis gedaan.
![]() |
| Gemaskerde figuren. Foto Ertugrul Kilic |
Een jaran kepang bestaat niet alleen uit muzikanten,
dansers, de gambo en zijn assistenten. In het begin lopen ook twee gemaskerde
figuren rond: de mannelijke en vrouwelijke oppas van de paardengeesten. Ze
worden bijgestaan door een draak die af en toe klapt met zijn bek. Dit
klapgeluid imiteert de donder waar paarden bang voor zijn. Als alles onder
controle is, verdwijnen ze van het toneel. Worden de paarden echter ongehoorzaam,
dan komen ze terug of pakt de gambo de drakenkop.
![]() |
| Trom. Foto Ertugrul Kilic |
Afspraken
Om deze Javaanse traditie mee te maken, moest het publiek
zich vroeger aan een aantal regels houden. Zo was rode kleding verboden en
moesten kinderen uit de buurt blijven. Dit zorgde voor angst en vermijding,
maar tegenwoordig is alles toegestaan. Soemiran: "We hebben het
gezamenlijk besproken en we hebben de geesten in een groot gebed duidelijk
gemaakt: 'Als jij je niet beheerst, gaan de jongens niet meer kunnen optreden
en kan jij ook geen plezier meer maken!'"
Die aanpak heeft succes gehad. "Nu kunnen we het op een
klein veld houden en de geesten gaan niet buiten de grenslijnen", stelt
Soemarin gerust. Toch kunnen ze maar tot op een bepaalde hoogte beheerst
worden: "Het kan voorkomen dat je een stoot krijgt, maar dat gebeurt niet
opzettelijk." Door deze 'overeenkomst' is jaran kepang een veilig
volksvermaak geworden.
![]() |
| Het eten van rauwe padi bij een jaran kepang. Foto Ertugrul Kilic |
Niet-Javanen
Het mystieke zal er altijd zijn, terwijl de
dierverschijningen het tafereel hilarisch maken. 'Honden' pissen tegen palen,
'apen' drinken bier. Met één klap met de handen roept Soemiran ze op. "Dit
is een apart onderdeel. Het zijn geen paardengeesten, maar andere winti's die
komen. De 'tijger' die een kip verscheurt, vinden mensen gruwelijk of spannend,
maar zelf ik vind het niet diervriendelijk. Als leider moet ik dan ook rekening
houden met anderen die zo denken."
Suriname is het enige land op het westelijk halfrond waar
jaran kepang bestaat. Op dit moment zijn er vijf groepen die dit stukje van de
Javaanse cultuur in leven houden. Young Riders bestaat niet alleen uit Javaanse
dansers, maar ook jongens uit andere bevolkingsgroepen. Soemiran noemt Marrons,
boeroes en Hindostanen die komen oefenen. "Jaran kepang is een geestelijke
dans en niet alle Javaanse jongeren mogen dit van hun geloof."
![]() |
| Dansers raken in trance. Foto Ertugrul Kilic |
Vrouwen
Ook mensen van andere bevolkingsgroepen mogen dus meedoen,
maar de meeste van hen blijven niet lang. Soemiran legt uit waarom: "We
hebben gedragsregels en vaak ontbreken ze de discipline hiervoor. Sommigen komen
om populair te doen, maar als danser hoor je je te gedragen in het publiek na
je optreden. Anders bezorg je de vereniging een slechte naam."
Ondanks dat de vereniging openstaat voor andere etnische
achtergronden, heeft zij geen vrouwelijke dansers. "Het mag, maar al ben
je in trance, het is niet netjes om als vrouw tussen de mannen te rollen!"
Alleen als de groep alleen uit vrouwen zou bestaan, staat Soemiran er open
voor. Hij vervolgt lachend: "Het zou wel meer publiek aantrekken!"
![]() |
| Marcel Duran, Javaanse. Olieverf op doek |
Opvolger
De jaran kepang-meester weet de khendang te bespelen, maar
geen gamelan, en dat is wel eens lastig. De vergrijzing onder gamelanspelers
zorgt ervoor dat de groep soms zonder spelers zit. Bij optredens in de
districten voelen sommige muzikanten zich bijvoorbeeld te oud om zo ver te
reizen. Soemiran stond zelfs eens op het punt om alles op te geven.
Toen hij op een dag thuiskwam, hoorde hij zijn zoontje
echter drummen. Shivam Poelong was toen zes. "Nooit mi leri en, maar
a naki betre moro mi!", klinkt Soemiran verwonderd. De jongen is nu
dertien en speelt onderhand ook op gamelan. Zelfverzekerd leidt hij het orkest
van Young Riders. "Ik luister naar de tonen en een oude Javaanse man
vertelt mij hoe ik moet spelen. Zijn naam weet ik niet meer, maar je kan hem
niet zien", aldus het wonderkind.
Door deze gift van zijn voorouders heeft Soemiran niet
alleen een goede muzikant, maar ook een geschikte opvolger. Voor elke opvoering
roept hij de geesten en na afloop stuurt hij ze terug naar het bos waar ze
vandaan kwamen. De paarden van Young Riders zullen dus nog lang draven door het
land.
![]() |
| Een bespeelster van de khendang. Foto Archie Tesoro |
Trance
Aan het einde van elke opvoering komen de dansers schokkend tot de werkelijkheid. Een danser die vanaf zijn dertiende meedoet, is Erick Ronowidjojo(39). Hij vertelt zijn ervaring. "Ik ben het gewend, ik voel me alleen een beetje moe erna. Op mijn twintigste ben ik begonnen met trance. Wanneer het zover is, neem 'het' over van ons. Ik weet dan niets - ook niet wat ik eet. Alleen de rauwe geur die ik overhoud van het eten van een levende kip, zegt mij dat ik een tijger was geweest. Voor de rest moet ik het hebben van een filmopname om te zien wat ik allemaal heb uitgehaald!"
Aan het einde van elke opvoering komen de dansers schokkend tot de werkelijkheid. Een danser die vanaf zijn dertiende meedoet, is Erick Ronowidjojo(39). Hij vertelt zijn ervaring. "Ik ben het gewend, ik voel me alleen een beetje moe erna. Op mijn twintigste ben ik begonnen met trance. Wanneer het zover is, neem 'het' over van ons. Ik weet dan niets - ook niet wat ik eet. Alleen de rauwe geur die ik overhoud van het eten van een levende kip, zegt mij dat ik een tijger was geweest. Voor de rest moet ik het hebben van een filmopname om te zien wat ik allemaal heb uitgehaald!"
![]() |
| Khendang |
[uit de Ware Tijd,
22/12/2012]










Geen opmerkingen:
Een reactie posten