Kunst van overleven

Kunst van overleven. Marroncultuur uit Suriname is om twee redenen een gedenkwaardige tentoonstelling. Een belangrijke troef die de makers van de expositie met verve uitspelen is dat we de gepresenteerde cultuuruitingen door de ogen van de Marrons zelf te zien krijgen. Het zijn de Marrons die in beeld zijn en aan het woord komen. We maken kennis met hún verhaal, zien de wereld vanuit hún perspectief en worden meegenomen in hún denken en handelen. Dat is een breuk met het verleden. Het waren voorheen immers de zienswijze van de westerse etnoloog en de westerse conservator die maatgevend waren. Jarenlang domineerde hún versie van de Marronwerkelijkheid. Door hún bril en vanuit hún veronderstellingen werden objecten, praktijken en systemen waargenomen en gepresenteerd. Op deze tentoonstelling zijn de rollen omgedraaid. Niet langer is de westerse academicus de vanzelfsprekende autoriteit en de onmisbare schakel. Zijn rol is teruggebracht tot die van aangever en gangmaker. De regie ligt bij de Marrons zelf. Hún versie van de geschiedenis ontrolt zich voor het oog en het oor van de bezoeker.

Een ander sterk punt is dat de makers van de tentoonstelling zich hebben toegelegd op het tonen van de verscheidenheid van de Marroncultuur. Niet alleen door het begrip cultuur ruim op te vatten en een veelheid aan thema’s (religie, muziek, sociale verhoudingen, onderwijs, urbanisatie, transmigratie, kunst, economische ontwikkeling) aan bod te laten komen, maar vooral door ruimte te geven aan individuele geschiedenissen. Het zijn de persoonlijke levensverhalen (samengebracht in aansprekende documentaires) die het meest indringende beeld geven van de dynamiek en vitaliteit van de cultuur van de Marrongroepen (die van de Saamaka en Ndyuka voorop). Ouderen en jongeren praten ongedwongen over hun ervaringen en aspiraties. Of zij nu in het binnenland wonen, in Paramaribo of buiten Suriname, duidelijk wordt dat particuliere opvattingen steeds nadrukkelijker ten grondslag liggen aan het leven dat zij voor zichzelf hebben uitgestippeld. Die opvattingen hebben nog wel een relatie met een collectief, maar is steeds minder eenduidig te verbinden met de groep waarmee zij doorgaans worden geïdentificeerd. Het zijn vooral persoonlijke keuzes die Marrons op plaatsen brengen en in situaties doen belanden die niet zelden ver verwijderd zijn van de omstandigheden waaronder zij opgroeiden. De toenemende individualisering heeft ertoe bijgedragen dat een deel van de jongere generatie Marrons in snel tempo wereldburger is geworden. Processen van transnationalisme en globalisering hebben voor hen dezelfde uiteenlopende consequenties als voor jongeren in andere landen.

De keuze voor het perspectief van de Marrons en de focus op hun culturele verscheidenheid weerspiegelt de bescheidenheid van de samenstellers van de tentoonstelling. Zij waken ervoor zich tussen de hoofdpersonen van deze expositie en de bezoekers te positioneren en het evangelie van de buitenstaander te prediken. Dat is een lofwaardige opstelling, die van respect getuigt voor de Marroncultuur en voor de bezoeker, die zich tamelijk onbevangen een mening kan vormen over het vele dat in de Lichthal van het Tropenmuseum op hem afkomt. Tegelijk heeft die neiging tot afzijdigheid een keerzijde. Die bestaat uit een soms krampachtige ijver om stellingnamen uit de weg te gaan. Dit streven naar neutraliteit komt bijvoorbeeld naar voren in de tekstuele toelichtingen bij de verschillende onderdelen van de tentoonstelling. Die begeleidende teksten, tamelijk etherisch in hun formulering, eindigen zonder uitzondering in een vraag. Dat is een beproefd didactisch middel om de bezoeker aan het denken te zetten. Maar na een tijdje in de tentoonstellingsruimte te hebben rondgedwaald en aldus een serie vragen voorgelegd te hebben gekregen, maakt een zeker ongeduld zich van die bezoeker meester. De uitdaging om op thema’s te reflecteren wordt overschaduwd door de vraag welke conclusies de makers zelf aan de gepresenteerde cultuuruitingen verbinden. En door de vervolgvraag wat er op tegen is om bepaalde ontwikkelingen niet alleen te tonen, maar ook te duiden. Leidt dat onmiddellijk tot disrespect voor het getoonde en het opdringen van een mening?

De voorzichtige opstelling van de makers blijkt ook uit hun schroom om het heden al te dicht op de huid te zitten. De aandacht voor onderwerpen als de binnenlandse oorlog en de politieke emancipatie van de Marrons is marginaal. De vrees om op zere tenen te trappen en ongewild bij controversiële discussies betrokken te raken is begrijpelijk, maar de bezoeker wordt op deze manier informatie over een aantal belangwekkende hedendaagse ontwikkelingen onthouden. De meest recente dramatische gebeurtenis die op de tentoonstelling een voorname plaats krijgt toebedeeld, dateert van een halve eeuw geleden. Het gaat om de gedwongen transmigratie van Marrons uit hun woongebied als gevolg van de vorming van het Brokopondo-stuwmeer. Historische beelden, kort geleden afgenomen interviews met ooggetuigen en filmopnamen die duikers maakten op de bodem van het stuwmeer brengen deze gebeurtenis op een sensationele manier tot leven.

Met de beduchtheid voor het tonen van de meer omstreden delen van de hedendaagse werkelijkheid laten de samenstellers van deze memorabele tentoonstelling zien dat waar Marrons de kunst van het overleven beheersen, zij meester zijn in de kunst van het terughoudend balanceren.

Bovenste afbeelding: Captain of the Maroons, by Leonard Parkinson