vrijdag 28 december 2012

The Third Musketeer

The Black Count by Tom Reiss

by Leo Damrosch


In the 1790s, the son of an aristocratic white father and a black slave woman became a charismatic French general who for a time rivaled Napoleon himself, and afterward languished in an Italian dungeon. His story inspired the novel The Count of Monte Cristo, written by his son, Alexandre Dumas, who also drew upon his father’s adventures in The Three Musketeers. Posterity remembers this son as Dumas père, to distinguish him from Alexandre Dumas fils, also a writer, whose novel La Dame aux Camélias was the source for Verdi’s La Traviata. But the general was the first of the three Alexandres (he preferred to be known as Alex), and in The Black Count, Tom ­Reiss, the author of The Orientalist, has recovered this fascinating story with a richly imaginative biography.


Image from Leemage/UIG via Getty Images



Despite Reiss’s extensive research, the count remains a somewhat remote figure, since his contemporaries usually described him in conventional superlatives. The chief source of information is a highly romanticized memoir by his son, who was not yet 4 when he died, and who idealized him, in Reiss’s words, as “the purest, noblest man who ever lived.” Still, such language seems deserved. General Dumas was majestically tall (“his proportions were those of a Greek hero”), a crack swordsman and horseman (“looking like a centaur”), utterly fearless, generous to subordinates and a loving husband and father. He was also exceptionally good-looking, though the portraits that survive are less spectacular than the majestic Adonis depicted in the book’s cover illustration.

Dumas was born in 1762 at the western end of Saint-Domingue, the colony that is now Haiti. Remarkably, the French Empire guaranteed protection and opportunities to people of mixed race, and when the boy’s father brought him to France at the age of 14 he was able to receive a first-rate education and later to join the army. He never cared much for his feckless father, however, and took the name Dumas from his slave mother, about whom very little is known.

Still a young private in the army, Dumas fell in love and proposed marriage to Marie-Louise Labouret, his landlord’s daughter. It was an enduring love match; years later he wrote to her from the wars, “I am and will always be your best friend.” Marie-Louise’s father asked the couple to wait to marry until Dumas was promoted to sergeant. They didn’t have long to wait. The French Revolution had erupted, proclaiming an ideal ofégalité, and he shot up through the ranks.
This was a time of chaos throughout Europe, and Dumas got to experience the upheavals firsthand. Assigned to the Army of the Alps, he fought a series of difficult winter engagements in which his troops sometimes foundered in deep snow and at other times skidded on icy cliffs. In addition to being a gifted organizer and inspired tactician, he was indomitable in hand-to-hand combat.
But back in Paris, his civilian superiors kept complaining that he wasn’t accomplishing enough, and when the infamous Committee of Public Safety launched the Reign of Terror, he was charged with defeatism and incivisme, “lack of civic consciousness.” If anyone should have been safe from such an accusation it was Dumas, whose devotion to the principles of the revolution never wavered. But he was summoned to Paris possibly to face execution. He survived only because ­Robespierre fell and the Terror abruptly ended.

Next, Dumas was sent to the Vendée region in western France, where the army had punished peasant resistance to the regime by massacring many thousands of people. Acting decisively, he succeeded in restoring order. Here and throughout his career he flouted military custom by forbidding his men to pillage.

And then it was on to Italy. Promoted by now to the rank of general, Dumas battled the Austrians, who called him the Black Devil. On one memorable occasion he defended a mountain bridge against heavy odds, and a companion remembered seeing him “lift his saber, as a thresher lifts his flail, and each time the sword was lowered a man fell.”

Meanwhile Napoleon, seven years his junior, was rising rapidly in prestige, and was hostile to potential rivals. Dumas’s gifts as a soldier were obvious, and Napoleon would continue to make use of him, but always with jealousy and suspicion. It didn’t help that Napoleon was skinny in those days and that his nose barely came up to Dumas’s magnificent chest.

In 1798 Napoleon started a megalomaniac campaign in the Middle East, intending to conquer Egypt and then to go on to British India. There were never enough supplies, the heat was intolerable and thousands of soldiers were killed or died of disease. In Egypt, Dumas was now supreme cavalry commander of the Army of the Orient, and as usual he distinguished himself in battle. Reiss’s narrative of the campaign is especially spirited, and along the way he treats us to a wealth of incidental information, for instance about the Mameluke warriors who came to Egypt from the Caucasus and bequeathed pale skin and blue eyes to some Egyptian families.
Though the French managed to rule Egypt for several years, there were repeated setbacks, most notably Lord Nelson’s naval victory in the Battle of the Nile in 1798, which put an end to thoughts of conquering India. Napoleon abruptly departed for France, leaving his bedraggled army behind. Dumas then chartered a vessel that proved to be frighteningly leaky. It stayed afloat only after his shipmates threw their cannons overboard, as well as 4,000 pounds of coffee that he had been planning to sell in France, along with nine Arabian horses.
When the men got as far as Italy they put ashore at Taranto on the southern coast, expecting to be welcomed by a recently established republic there. It turned out, however, that Neapolitan monarchists had retaken Taranto, and Dumas was imprisoned in its fortress by a reactionary gang that called itself the Holy Faith Army. He spent two miserable years in the dungeon, unable to get anyone in authority to address his case, and after falling gravely ill he became convinced that the physician attending him was administering poison.

Back home, Marie-Louise kept pestering the French authorities to locate her husband, which they finally did, and they negotiated his release. By now he was a broken man, and anyway his military career was over, since Napoleon had become first consul — effectively dictator. Shortly after his release from prison, Dumas wrote a bitter account of his captivity that would later inspire his son’s tale of the ordeal of Edmond Dantès in “The Count of Monte Cristo.” Alex Dumas, who was never officially a count because he didn’t claim his father’s title, died of cancer in 1806 at the age of 43.
In 1802 Marie-Louise gave birth to their third and last child, Alexandre, Dumas père. That Alexandre was a figure of vast appetite and incredible energy, but thanks to Reiss we now know that Dumas grandpère was even more interesting. A statue in the general’s honor once stood in the Place Malesherbes in Paris, but it was destroyed by the Nazis since it celebrated a man of mixed race. Reiss concludes by remarking, “There is still no monument in France commemorating the life of General Alexandre Dumas.”

The Black Count; Gloory, Revolution, Betrayal,and the Real Count of Monte Cristo
By Tom Reiss
414 pp. Crown Publishers. $27.


Leo Damrosch’s most recent books are Jean-Jacques Rousseau: Restless Genius and Tocqueville’s Discovery of America.

[from The New York Times, September 14, 2012]

Ondrofenitori van Rita Maasdamme




Vanaf 17 januari exposeert Rita Maasdamme diorama’s genaamd Ondrofenitori.
In de diorama’s van Rita Maasdamme verbeelden handgemaakte poppen de sleutelmomenten uit de
geschiedenis van de Nederlandse slavernij. Verschillende bevolkingsgroepen met hun eigen klederdracht, flora en fauna spelen hierin de hoofdrol.

Ondrofenitori door Rita Maasdamme
Datum: 17 januari t/m 22 februari 2013
Locatie: Informatiecentrum stadsdeel Zuidoost, Anton de Komplein 150, Amsterdam

Programma
16.30 uur Inloop
17.00 uur Officiële opening met opluistering van koor Sannas
19.00 uur Einde


Kijk voor meer informatie op www.surantaru.nl
We verwelkomen u graag op donderdag 17 januari a.s.
Het informatiecentrum is op werkdagen geopend van 8.30 uur - 15.00 uur.
De toegang is gratis.


Rita Maasdamme is geboren op Aruba (Antillen) uit Surinaamse ouders die toen naar de Nederlandse Antillen emigreerden. Als negenjarige begon zij met het maken van stoffen poppen met bijbehorende klederdracht. Daarna liet zij zich de kunst van hoeden- en mandenvlechten bijbrengen. Al heel vroeg interesseerde zij zich voor zowel klassieke als folkloristische muziek en de bijbehorende kleding, vaak tot in de kleinste details.
In 1963 vertrok zij naar Nederland voor studiedoeleinden, o.a. Coupe en Couture. Het jaar daarop heeft zij  bij een door  de modevakscholen uitgeschreven landelijke wedstrijd een gouden medaille gewonnen voor het ontwerpen van kinder- en avondkleding. 

Zij behaalde verschillende L.O.-aktes en is daarna in het onderwijs gegaan als lerares Beeldende Kunstvorming. In 1991 won zij een zilveren beursje voor amateurpoppenmakers, op een manifestatie gehouden in het Congresgebouw te Den Haag.
Vanaf 1983 begon zij zich te verdiepen in de Antilliaanse, Arubaanse en Surinaamse geschiedenis, cultuur en folklore. Dit inspireerde haar om weer te beginnen met het ontwerpen en maken van klederdracht en bijbehorende attributen. De creaturen en bijbehoren zijn puur handwerk en worden volledig van stof gemaakt. Deze volkomen uit de hand gelopen hobby is intussen uitgegroeid tot een boeiende collectie van circa 200 levensechte poppen (creaturen). Tot in detail nagemaakte authentieke klederdracht en bijbehorende decors beelden de koloniale geschiedenis en folklore uit van de westerse koloniën.

Robbert Enfield exposeert in Residence Inn

door Audry Wajwakana

Paramaribo - “Het leven is niet om op één plaats te blijven zitten. Voortdurend bezig zijn met je eigen groeiproces, daarbij terugkijkend naar de verbeteringen en de groei die je doormaakt”, zegt kunstenaar Robbert Enfield bij zijn eerste solo-expo in hotel Residence Inn. Sinds een jaar zijn de kunstenaar en zijn gezin terug in Suriname. In november exposeerde hij samen met kunstenaar Ro Heilbron zijn schilderwerken in de Srefidensi expo in Hotel Maisonadia.

New sign of inspiration, één van de schilderijen van Robbert Enfield. Foto Audry Wajwakana


"Eenmaal ik bezig ben met exposeren, leek het mij dat de tijd rijp is deze solo-expo als vervolg te doen." De tentoonstelling noemt Enfield Christmas expo, vanwege de periode 24 december tot 4 januari [en, laten we eerlijk zijn, om commerciële redenen - red. CU]. Maar de kunstwerken zijn allemaal gebaseerd op zijn eigen leven vandaar het thema: Sunny light.

Inspiratie
Geïnspireerd door zijn kinderen, de natuur en zijn omgeving produceert de hedendaagse kunstenaar de semi-abstracte schilderijen. In de vijftien schilderijen zie je wel vaak de zon terug. "Deze inspireert mij, omdat ik mij hierdoor heel erg energiek voel. Daarom zijn mijn werken een mengelmoes van hoe ik me voel en wat ik allemaal meemaak." Zijn leven ziet er nu een stukje stralender uit. Toen hij twee jaar oud was, overleed zijn vader. Op zijn zevende tekende hij zijn gevoel op papier in de vorm van superhelden en bekende artiesten als Micheal Jackson. Qua studie op het Nola Hatterman Instituut moest hij zichzelf bewijzen, want hij was geen uitschieter. "Elke periode in mijn leven ervaar ik als een groeiproces, waardoor ik heel erg nieuwsgierig ben naar de toekomst. Tijdens dit proces ontdek ik hierdoor veel dingen. Ik werk, ik ben een zelfstandig artiest, maar ik ben er nog niet."

Serieus
De kunstenaar werkt voornamelijk met acryl- verf en mixed media. Deze heeft hij na lang experimenteren gevonden. "Ik geef toe dat ik in het begin van de jaren negentig moeilijk met acrylverf kon werken. Maar naarmate ik experimenteerde en na mijn studie op het Edna Manley College of Arts in Jamaica, raakte alles los." Enfield merkte dat hij door olieverf vaak hoofdpijn kreeg en daardoor niet verder kon werken. Omdat acrylverf snel droogt, is de kunstenaar hierdoor sneller gaan werken en kon hij meerdere werken in een kort tijdsbestek produceren. Enfield wil niet constant dezelfde thema's en techniek hanteren. Elke expo is een vervolg van de vorige. "Voor mij is nu de tijd aangebroken om de komende veertig jaar serieuzer mijn kunstwerken naar voren te brengen.".

[uit de Ware Tijd, 27/12/2012]

Composities van een uitgesteld leven (21 en slot)

door Willem van Lit

De laatste aflevering is een samenvattende beschouwing van wat in dit hoofdstuk 5 is beschreven.

Foto Nicola Mercurio

De titels van mijn hoofdstukken zijn in een aantal gevallen spontaan ontstaan. Zoals bij dit hoofdstuk ook. Zonder nog exact te weten hoe het verhaal zich zal ontrollen onder het voortlopen van mijn penpunt, schrijf ik dan alvast een combinatie van woorden op en verwacht intuïtief dat ik daar dan ook uitkom. Composities van een uitgesteld leven. Met de achterliggende gedachte van de bijbehorende vertraging. Dat is een van de dingen die me dikwijls is opgevallen als het gaat op de Nederlands Caribische eilanden. Het is ook een ervaring die ik min of meer steeds zelf heb gehad en die ik niet kon verklaren. Eigenlijk nog steeds niet kan verklaren. Dat begon in feite toen ik in de jaren zeventig van de vorige eeuw voor de eerste keer gedurende langere tijd op Curaçao verbleef met uitstappen naar omringende eilanden en Suriname. Het leven dáár leek een voorlopige clausule te hebben. Het was alsof men steeds ergens op zat te wachten; ikzelf ook. Het was het merkwaardig gevoel van voorlopigheid: het echte leven moet nog beginnen en ik moet daarop wachten. Voor mezelf weet ik dat aan het feit dat ik daar niet uit vrije wil naartoe was uitgezonden en dat ik gewoon mijn tijd moest volmaken. Als ik terug in Nederland zou zijn, dan kon ik mezelf wel herpakken. Dat gebeurde aanvankelijk ook wel, maar na verloop van tijd groeide er een soort heimwee: ik wilde terug en de tijd die ik weer in Nederland verbleef, begon ik langzaamaan te ervaren als voorlopig. Ik moest hierbij soms denken aan het lied van Hildegard Knef; zij zingt het verhaal van haar heimwee naar Berlijn, waar ze nog een koffer met verhalen heeft achtergelaten. En ik ging terug, maar het gevoel ging niet weg. Anderen werden dit op soortgelijke manier gewaar; dat merkte ik. Men sprak er over op verschillende manieren. Ik begon boeken van Antilliaanse schrijvers te lezen en ik merkte dat bij Van Leeuwen, Debrot en Marugg onder andere het thema op diverse wijzen aan bod komen: zwerven, onrust, voorlopigheid of “bewolkt” bestaan. In mijn eerste boek over de Caribische eilanden verwees ik naar Marugg: “wanneer zul je leven, als je nu niet leeft”? En ik schreef op de flaptekst over het dilemma van een voortdurend uitgesteld leven en de noodzaak tot het maken van een keuze.

Foto H.J. Kemperman

Als je voortdurend op iets zit te wachten, pak je niets aan. Je twijfelt. Je kunt niet goed plannen maken. Het is maar voor even. Je stelt het echte leven steeds uit; dat is voor later. Bij deze instelling passen de verhalen en ideeën over het migrantenvraagstuk, zoals dat bij verschillende andere schrijvers naar voren komt, onder andere Ramdas, Naipaul, Rushdie en ook Van Kempen. Het idee en gevoel van ontheemding. Van Kempen voegde daar nog het idee van de gidsfunctie van schrijvers aan toe: de constante neiging van Antilliaanse en Surinaamse auteurs anderen, maar ook eigen mensen langs de opmerkelijke punten van het Caribisch leven te loodsen terwijl je niet de illusie moet koesteren te begrijpen waar het in wezen over gaat.

Anonieme foto van Facebook


Steeds blijft die puzzel voor ogen: wat is er nu aan de hand dat je – als je in aanraking bent geweest met het leven in de Cariben – constant het gevoel van voorlopigheid of uitstel moet ervaren? En dat je de ervaring van voortdurende stagnatie niet kan verklaren. Is het mogelijk daaraan ooit te ontsnappen?

Foto Renee Middelkoop

In dit hoofdstuk ben ik weer op zoek geweest naar een andere invalshoek van het wezen van die stagnatie. Strijd, verzet, zuur antagonisme, maar ook hallucinante fascinatie voor de omgeving; daar kwam ik in de vorige hoofdstukken op uit. Dit was ook het vertrekpunt voor dit hoofdstuk. Het was een andere zoektocht naar het wezen van die tegenstellingen die tussen en ín mensen woedt, de strijd die te maken heeft met de angst ook nog eens overladen te worden met het complex van schuld en schaamte. Dit zijn krachten die de verhoudingen tussen mensen onder soms grote spanning zet. Ik zocht in dit hoofdstuk verklaringen die gaan over de topoi van het insularisme, tribalisme, het kritisch dualisme, het nationalisme, het utopische verlangen en de krachtmeting van twee psychologische componenten die werkzaam zijn op het vlak van de maatschappelijke huishouding: hebzucht en arrogantie tegenover afgunst en woede.

Nicolaas Porter, Fa fa fa

De angst voor het maken van keuzes blijkt voor een deel zeker samen te hangen met de voortdurende strijd tussen de krachten vóór een open samenleving en degenen die geloof hebben in en hopen op de beslotenheid van sociale structuren en culturen. Dergelijke strijd die veel aandacht, middelen, menskracht en mentale inspanning blijkt te vergen, komt ook voort uit de dynamiek van schuld en schaamte. Hierdoor blijft de maatschappelijke ontwikkeling achter. De stagnatie en het voortdurende uitstel van leven zitten dus voor een gedeelte opgesloten in deze strijd. De tegenstellingen die hier uit voortkomen, zijn niet typisch voor het Caribische gebied. Dat komt in meer of mindere mate op veel plaatsen ter wereld voor. In het Caribische gebied komen er nog wel een aantal specifieke elementen bij, die dit verschijnsel verbijzonderen en krachtige maken qua werking: het insularisme, de thymotische verwijzing naar slavernij en kolonialisme en de daaruit voortvloeiende krachten van schuld en schaamte.

Nicolaas Porter - Marktman

Uitgangspunt van denken in dit hoofdstuk is de tegenstelling tussen de collectivistische en de open samenleving, zoals door Popper is ontleed. Zonder een open samenleving is behoorlijk bestuur (good governance) niet mogelijk; dit was een van de vertrekpunten in dit hoofdstuk. Popper zegt dat het verzet tegen de open samenleving het gevolg is van de onbehaaglijke druk van de voortgaande beschaving. De open samenleving dwingt mensen hun eigen vrijheid met bijbehorend verantwoordelijkheidsbesef te aanvaarden door de veranderingen die hierbij onvermijdelijk optreden in zichzelf te verwerken. Je moet daarbij steeds kritisch blijven ten opzichte van andere ideeën en opvattingen en deze blijven confronteren met je eigen keuzes. Je kunt je hierbij nooit beroepen op de onwrikbare positie van afkomst, aard, cultuur, God of geschiedenis. Aanvaarding van continue dynamiek en kritisch verantwoordelijk blijven voor de keuzes die je zélf maakt, wil zeggen dat je je bewust bent van het feit dat je wel gevormd bent door je geschiedenis, maar niet erdoor bent gedetermineerd of bepaald. Je moet je werkelijkheid in samenhang met anderen zélf ontwerpen en verwezenlijken. Het verleden is nooit bepalend voor de toekomst. In deze dynamiek schuilt de aard van de tegenstellingen: het kritisch dualisme óf de nostalgie en hang naar een geïdealiseerd verleden dat men als fatum willoos aan zich verbindt.

Aruba. Foto Joe Fortin

Het nationalisme is een vorm van het tribalisme, de collectivistische hang naar een geïdealiseerd verleden, heroïek en patriottisme. Dit heeft in Europa diepe sporen van grove ellende nagelaten, de motor van de geschiedenis zoals sommigen propageren. Hierbij bedacht Karl Marx de variant van de klassenstrijd, die in de uitwerking ervan op hetzelfde neerkomt. Nationalisme kan utopische dimensies aannemen met neiging tot isolatie, het onwerkelijke streven naar zuiverheid (purificatie) van geest en cultuur, een gesloten orde van samen leven, dat totalitair van aard kan zijn met een collectief ethisch kader en het ideaal van onbeweeglijkheid van cultuur, waarbij sterke nadruk wordt gelegd op opvoeding en vorming. Er is geen ruimte voor individuele ontplooiing. Een dergelijke opstelling leidt tot een instabiele relatie met de omgeving (met andere buur-samenlevingen). Daarnaast kan het leiden tot interne polarisatie van verhoudingen: ressentimenten van een traumatisch verleden moet anders denken uitschakelen.

Îles du salut, Frans Guyana

Het insularisme versterkt deze dynamiek naar binnen alleen nog maar en het kan leiden tot grote instabiliteit, waarbij vooral eilanden en eilandengroepen extra kwetsbaar zijn voor een dergelijk drang tot collectivisme. In het Caribische gebied wordt onder verwijzing naar het koloniaal knechtschap en het slavernijtrauma deze drang toegespitst op de Afrikaanse erfenis. Een voorbeeld van deze tribale drang liet ik zien in het verhaal over de tambú, de thesis van Girigori. Hij schetst een kennelijk geïdealiseerde vorm van samenleven die hij – gebaseerd op een Afrikaans verleden – de tambú noemt. Hij schetst exact het adagium van de utopie (Van Obbergen): “het heden gaat zwanger van de toekomst, niettemin blijft de reis in de toekomst een projectie van de tradities uit het verleden”. Verzetscultuur, militante purificatie en een onbeweeglijke samenleving; dat zouden de elementen zijn van de door Girigori genoemde ideaalsituatie.

Foto Charl Danoe

Bij de voortgaande stagnatie van ontwikkeling zoekt men dikwijls juist de tegenstellingen op: juist de drang tot het zich terugtrekken in een gesloten samenleving komt dan naar voren; men wil zich afsluiten van allerlei externe invloeden en men gaat de dialoog uit de weg. We kunnen in de Caribische situatie de focus richten op de restanten van de Afrikaanse erfenis, niet zozeer op de culturele overlevering maar op de effecten van die restanten op de psychosociale en sociaaleconomische verhoudingen. Het is de manier waarop mensen hun dagelijkse relaties vormgeven en beleven. De Afrikaanse erfenis is te vinden in opvattingen, ervaringen, stemmingen, verhalen, methoden van samen leven en de beleving van relaties in de maatschappelijke huishouding. Buiten de opvallende (cultuur)elementen van onder andere voedselbereiding, dans en muziek, een soms onverwoestbaar bruisend optimisme, zijn er ook sporen die minder opvallend zijn. Het gaat hierbij bijvoorbeeld over familie- en gezinsverbanden, waarbij het matrifocale element naar voren komt. Een dergelijke gerichtheid op de moeder steunt van oorsprong op traditioneel grote familie- of clanverbanden. Deze gerichtheid is in zijn varianten nog steeds te vinden zijn in de Caribische omgeving. David Signer beschrijft dit ook als deel van het door hem zo genoemde Afrikaans hyperhumanisme. Dat is een overweldigende en soms verstikkende gerichtheid op elkaar. Hyperhumanisme heeft te maken met de niet de onderdrukken drang de persoonlijke relaties op te zoeken. Men ‘claimt’ elkaar en daaraan ontkom je niet. Signer zegt dat bij deze gerichtheid vooral afgunst en woede de leidende krachten zijn: je zult in maatschappelijk opzicht nooit iets bereiken. Steeds staat je (immens grote) familie achter je en je broers, zussen, vader, neven en nichten spreken je voortdurend aan op het onvoorwaardelijke gebod álles te delen met wat je verdient. Doe je het niet, dan word je behekst of vervloekt. Hierdoor is het onmogelijk te sparen (kapitaal te accumuleren) en treedt er op maatschappelijk niveau constant stagnatie op. Dergelijke mechanismen zijn collectivistisch van oorsprong en aard. In de Caribische situatie zijn hiervan sporen terug te vinden bij onder andere de volgende fenomenen:
Batik van Grenada

-         een zeer sterk mensgericht leiderschap (zogenaamde peoplemanagers);
-         het constant doorbreken van formele structuren en het omzeilen van wet- en regelgeving;
-         cliëntalisme en patronage in de politiek en het bestuur;
-         het idee dat werken je niets brengt;
-         ‘bricolage’ bij politiek en bestuur;
-         de neiging het kwaad of onheil dat je treft, altijd aan iets of iemand buiten jezelf toe te schrijven;
-         traineren van bestuurlijke besluitvorming om conflicten te vermijden (zoals bij het pokopokobeginsel);
-         persoonlijke begunstiging;
-         het feit dat in veel gevallen de persoonlijke relatie vóór de zaak of inhoud gaat;
-         bestendiging van koloniale verhoudingen door het mechanisme van de afhankelijkheid van de gunst (als gift);
-         een sterk appél jezelf niet te onttrekken aan de stam of clan door onder andere het oproepen van het ‘makamba-pretoe’-gevoel.

Jean Louis Gerôme, Slavenverkoop, 1884. Hermitage

Bij dergelijke verschijnselen verwijst men dikwijls als in een reflex naar kolonialisme en de slavernijperiode, maar er zitten zeker ook andere invloeden in: het insularisme (met nationalistische trekken) en de Afrikaanse erfenis.

Als deze patronen in de leefwijze en de huishouding worden gestuurd door de mentale krachten van nijd en woede, dan staat hiertegenover het complex dat onderliggend gereguleerd is door arrogantie (hoogmoed) en hebzucht. Deze laatste krachten zijn de motor voor de werking van (dominante) westerse sociaaleconomische structuren en cultuur. Dit westerse element is eveneens expliciet aanwezig in de Caribische realiteit. Deze krachten zijn verantwoordelijk voor een grote expansie met een enorme accumulatie van kapitaal. Dit stelsel lijkt in de huidige sociaaleconomische crisis het ultieme universeel egoïsme en zelfoverschatting te hebben verwezenlijkt: het neoliberalistische deficit. Het was ook dit mechanisme dat in zijn vroegkapitalistische vorm het delirium van verovering en mensenhandel ontwikkelde. In de huidige tijd komt die hooghartigheid terug in impliciete opvattingen van het sociaaldarwinistische type dat in zijn naakte vorm tot extreme vernedering en beschaming heeft geleid (en dat nog steeds doet in de neoliberalistische wezensvatting).

In het Caribische gebied staan beide complexen tegenover elkaar: enerzijds dat van de hebzucht en arrogantie (ik noemde ze naar twee van de zeven hoofdzonden avaricia en superbia) en anderzijds het complex van afgunst en woede (invidia en ira) die het hyperhumanisme vertolken. Deze voortdurende krachtmeting, die eigenlijk alleen maar impliciet wordt gevoerd, is een andere dimensie van de pathetische omhelzing, de bestendiging van de stagnatie.

Helmut Newton - A scene from Pina Bausch' ballet, 1983.

donderdag 27 december 2012

‘Wij hebben allen dezelfde God, alleen de beleving verschilt’

door Linda Reijnders

Oranjestad — Aruba heeft een moskee, of eigenlijk een musallah wat een kleinere uitvoering is. De moslim gemeenschap bestaat uit ongeveer 350 gelovigen die redelijk teruggetrokken hun geloof belijden. Initiatiefnemer van de musallah is Abdallah El Ayoubi (41). Amigoe sprak met hem over de islam en de wens van een eigen moskee.


Moslims knielen neer in gebed in hun geïmproviseerde gebedsruimte.



De ruimte die nu dienst doet als gebedsplek is duidelijk provisorisch opgezet. Op een bovenverdieping van een kantoorgebouw zijn in een grote ruimte twee gebedsplaatsen gecreëerd, één voor de mannen en één voor de vrouwen. De afscheiding is met doeken gemaakt en op de grond liggen tapijten. Aan de wanden hangen foto’s van Mekka, de voor moslims heilige plek in Saoedi-Arabië. Hier kunnen de moslims elke dag hun geloof belijden, de islam schrijft voor dat dit vijf keer op een dag moet gebeuren –ochtend, middag, namiddag, zonsondergang en avond-, maar in de praktijk kunnen de belijders natuurlijk niet vijf maal per dag naar de musallah komen. “Wij lezen hier delen voor uit de Koran en je bidt individueel. Vrijdag is een speciale dag want dan wordt er door de imam (voorganger in het gebed) voorgelezen, zoals ook op feestdagen. Als je thuis bidt is dat ook goed, maar in de moskee is het beste”, legt Ayoubi uit. “Wij bidden gericht naar het oosten, waar Mekka ligt.”

Abdallah El Ayoubi


Vrouwen en islam
Voordat je aan het gebed, de salat, begint, dient de moslim rein te zijn. Dat betekent dat je handen, gezicht, armen en voeten driemaal wast, licht hij toe. “Kijk, de moskee is een hele schone omgeving, in figuurlijke en letterlijke zin. Spiritueel ook. Die kun je niet vuil betreden en daarom doen wij ook de schoenen uit want je weet niet wat er op straat allemaal aan is blijven hangen. Het uitdoen van de schoenen noemen wij woodou’a”. Ayoubi vervult vaak de rol van imam, soms doet een ander dat want de moskee heeft hier geen echte imam.
Op de vraag van Amigoe hoe het met de vrouwen gaat en waarom dat zij in een aparte ruimte moeten bidden, legt Ayoubi uit dat er een spirituele verklaring voor is. Als je mannen en vrouwen bij elkaar plaatst, kan men zich niet volledig concentreren op het gebed. Hij wijst op het feit dat het tijdens het gebed muisstil is en de concentratie op Allah gericht is. Die serene stilte en focus mag niet door afleiding onderbroken worden. Er is dus geen sprake van dat de vrouw als mindere gezien wordt, volgens hem.
Zuleika Coffie (Aruba): "warm in de moskee"

Eigen moskee
Het is warm in de musallah op de bovenverdieping met weinig ontluchting en zonder airconditioning. “Voorheen zaten wij in een ander gebouw, maar nu dus hier. Ik ben al tien jaar bezig om een stuk grond te krijgen van de overheid waarop wij een moskee mogen bouwen, wij hebben alles volgens de regels aangevraagd. Voorheen was het minister Croes, nu Sevinger en zij zeggen steeds ja, maar er gebeurt niets. Wij maken deel uit van de religies van deze samenleving en wij hebben ook recht op ons stuk grond. Net zoals de anderen, de joden, christenen, moslims leven hier samen”, aldus Ayoubi.
Vijftien jaar geleden is Ayoubi met zijn schoonvader gestart met de musallah, daarvoor hadden enkele moslims wel een gebedsruimte thuis of in hun winkel. Een moskee is voor moslims een ontmoetingsplek, de stichter ervan krijgt een speciale plek in het paradijs. De groep moslims op het eiland bestaat onder andere uit Egyptenaren, Pakistanen, Ghanezen, Nigerianen, Indonesiërs, Libanezen en Arubanen, legt Ayoubi uit. Maar er zijn ook toeristen die komen. “Elke vrijdag belt er wel een hotel om te vragen waar de moskee is. Want ja, er ligt wel informatie over kerkdiensten in de hotels, maar niet over de gebedstijden in de moskee”, vertelt Ayoubi.

Misverstand
Het grootste misverstand wat bestaat over de islam is dat het geen andere religies accepteert. Ayoubi licht toe dat een goede moslim alle godsdiensten hoort te respecteren. “Wij zijn allen gelijk in deze wereld, wij hebben allemaal dezelfde god, dus ook dezelfde boodschap. Alleen de beleving verschilt. Joden, christenen, moslims, wij zijn allemaal broeders. Er is natuurlijk een extreem deel moslims, maar dat heeft niets te doen met Allah en zijn principes. Dat heeft te maken met politiek bedrijven.”
De moslim viert geen Kerst en kent eigenlijk maar twee feestdagen, Eid al-Fitr (Suikerfeest) en Eid al-Adha (Offerfeest). In de islam bestaat Jezus ook, maar dan als profeet, niet als zoon van God. Ook Maria, de moeder, staat in de koran. Ook worden de dagen van de profeten gevierd, zij vormen de pilaren van de moslim religie. Tijdens Kerst wordt dus wel de profeet Jezus herdacht.

[uit Amigoe, 24 december 2012]

Moengonese acteergroep launcht film Miamba

door Hugo den Boer


Moengo - De acteergroep ‘The 4 messengers’ heeft deze week haar eerste film met de titel Miamba op de markt gebracht. Voor het maken van de half uur durende film hebben The 4 messengers, Mudji Amatdaklan in de hand genomen voor het schrijven van het script. Andwele Rozenhout deed het camera- en montagewerk.

Moengo

The 4 Messengers bestaat nu ruim een jaar en Furgill Raafenberg is de trekker. "Wij willen met het acteerwerk jongeren bewust maken van maatschappelijke thema's." Miamba gaat over het gelijknamige meisje dat tegen haar zin door haar vader Raafenberg gedwongen wordt om een relatie aan te gaan met de welgestelde Simba Gari. Ze is echter verliefd op de skere Tofie.


Raafenberg zit in de derdeklas van de Barronschool en wil later acteur worden. "Mijn interesse voor het acteren werd gewekt toen ik op de lagere school in een toneelgroep zat. Na enkele jaren pauze heb ik het acteren samen met personen uit die groep opgepakt en hebben we een acteergroep gevormd." Raafenberg speelde al eerder de hoofdpersoon in de film Wan dei Spijbel (2010) en in Kapting Da Palong. Afgelopen jaar was hij hoofdrolspeler in de I Write film You have to know who your enemies are. Hij kreeg voor het eerst een professionele training. Momenteel krijgt hij persoonlijke begeleiding van theateracteur Erwin 'Tolin' Alexander. Omdat straatverkopers er geen heil in zagen, neemt de groep de verkoop zelf ter hand. De film is momenteel alleen bij de acteurs verkrijgbaar in Moengo en wordt op straat in Marowijne en St. Laurent verkocht.

[uit de Ware Tijd, 22/12/20]


woensdag 26 december 2012

Oer Digitaal Vrouwenblad over borsten

Het herfst/winternummer van Oer Digitaal Vrouwenblad 2012/2013 is thematisch gewijd aan borsten. De inhoudsopgave ziet er als volgt uit:


Het digitale blad kent verder columns en recensies.

www.oerdigitaalvrouwenblad.com

Cartoon van John Prop

Gevoelens op de grens – de mentale worsteling die migraties meebrengt



door Koen Stuyck

In zijn laatste boek Het vacuüm van de kosmopoliet analyseert Walter Lotens de verschillende statuten die mensen innemen in een samenleving wanneer ze daar om één of andere reden niet geworteld zijn. Dat kan gaan over nieuwe of oude immigranten maar evengoed over mensen die geboren en getogen zijn in hun ‘nieuwe’ samenleving.

Lotens praat met migranten in Antwerpen maar ook in het Caraïbische Suriname en Curaçao. De motieven van deze zeer verschillende mensen blijken opmerkelijke overeenkomsten te vertonen. Daarna legt hij deze getuigenissen voor aan o.m. Ludo Abicht, Rik Pinxten, Ronald Commers en Eric Corijn.

Het spreekt voor zich dat dit geen af verhaal is, wel een zeer verdienstelijke poging om het scala aan menselijke gevoelens die horen bij migratie te inventariseren. Walter Lotens spreekt over zijn gesprekspartners als "tussenfiguren." Wanneer hij de gesprekken die hij heeft met verschillende migranten analyseert blijken al deze mensen tegelijk ‘insider’ en ‘outsider,’ het product van een vermenging die echter nooit helemaal oplost. Ook immigranten van de tweede en zelfs derde generatie kunnen zich 'vreemdeling in een vreemd land' voelen.

Foto Hemant Kerkrade

In de inleiding luidt het al: "ieder van ons heeft in zijn hoofd een eigen aardrijkskunde." Een migrant verhuist niet alleen met zijn familie en heel zijn hebben en houden, maar ook met zijn geheugen. Lotens beschrijft zijn boek als een zoektocht naar de aardrijkskunde van de ziel. Via uitvoerige gesprekken probeert hij de mentale worsteling in kaart te brengen van mensen die zich in een tussenpositie bevinden. En dat levert heel wat stof tot nadenken op. Zo heeft Pepe Correa het over de haast archetypische situatie waarbij hij door iemand wordt voorgesteld en dat zijn ‘anderszijn’ er uitdrukkelijk aan wordt toegevoegd: "hier is Pepe, de Chileen." Alsof het een waarschuwing betreft. Deze Chileense Antwerpenaar houdt er een bescheiden zelfbeeld op na. Een kosmopoliet vind hij een te groot en te rijk woord om zichzelf te beschrijven. "Ik voel mij geen wereldburger, ik ben een beetje Chileen en een beetje Belg." Correa heeft met andere woorden ambiguë gevoelens.
En die ambiguïteit, daarover gaat dit boek. Want mensen leven met concrete gevoelens die geënt zijn op reële contexten, in het land waar ze vandaag wonen en werken of in landen waar ze ervoor gewoond hebben. Dat alles in tegenstelling tot het containerbegrip ‘de kosmopoliet,’ waarover je na lezing van dit en de auteurs eerdere boeken alleen maar kan besluiten dat het over een fictie gaat. Wellicht zijn alle zelfverklaarde kosmopolieten die vanuit onze westerse wereld met haar hedendaagse hedonistische moraal de wereld afreizen enkel zelf overtuigd van hun ‘wereldburgerschap.’ Maar hebben ze daarvoor steekhoudende argumenten? Ludo Abicht vindt alvast van niet. Hij heeft geen hoge pet op van wie zich met een kosmopolitische verwaandheid boven de alledaagse problemen van de mensen meent te kunnen plaatsen. Hij beschuldigt ze zelfs van "intentionele steriliteit."

...intentionele steriliteit...

Het kosmopolitisme is anders gezegd een abstract product van het modernisme (en niet het enige) dat van nature voluntaristisch en universalistisch wordt ingevuld door haar grootste supporters. De meeste mensen kunnen er zich eigenlijk niets bij voorstellen. Natuurlijk is er niets mis met dromen van een betere wereld. Het probleem ontstaat wanneer een bepaalde dominante cultuur, ondersteund door een reële economische en politieke macht, het kosmopolitisme claimt als zijnde de universele oplossing voor de menselijke samenlevingsproblemen. En dat is een syndroom dat vooral mensen in het Westen parten speelt.

Terug naar de tussenervaringen van Lotens’ gesprekspartners. Dezelfde Pepe Correa zegt dat zijn land van herkomst hem ("ons") nog steeds toebehoort. "Zijn geografie, zijn landschap, zijn klimaat, zijn keuken, zijn volkstradities…" Hij is een contamineerde persoon geworden want op reis in Chili kan hij evengoed heimwee krijgen naar België.

Door de gesprekken komen ook echte universele patronen naar boven. Zoals het verhaal van de Surinaamse spin Anansi, dat overal in de Caraïbische wereld terugkomt. Anansi is een fabeldiertje dat meereisde met de slaven van de Afrikaanse kusten naar de plantages. Een sympathiek underdog beestje dat via allerlei ongeoorloofde praktijken vrij en vrolijk weet te overleven. De pendant dus van Reinaert de Vos bij ons, of oompje Duivel in Bolivia of Kantjil in Indonesië. Universele overlevingsstrategieën. De verzetcultuur van het volk.

Met dit boek komt Lotens steeds dichter bij wat hij wil zeggen lijkt het wel. De verbondenheid van mensen met hun land, hun geschiedenis, hun familie, maar ook met de nieuwe verhalen die ze leren wanneer ze andere horizonten opzoeken, die verbondenheid is een wezenskenmerk van onze soort. En dat heeft wellicht te maken met het feit dat we over een geheugen beschikken waarmee we onze identiteit niet op een biologische maar wel op een virtuele manier kunnen construeren. Het "vacuüm van de kosmopoliet" is wat mij betreft Lotens interessantste boek tot nog toe.

Walter Lotens, Het vacuüm van de kosmopoliet, uitg. Pelckmans Kapellen, (2008), ISBN 978-90-289-4233-2


[van Uitpers, nr. 107, 10de jrg., maart 2009]

Frida Domacassé - Lago Heights

vijf hete straten op een heuvel
driehonderd huizen in de zon
velden gele anglo* rondom
dat is de buurt waar ik uit kom

straat negenhonderd was mijn straatje
links de bishops met maureen
ann maurice en uncle sam
ik weet nog toen hij uit grenada kwam

rechts van ons familie mohid
allen geboren in brits guyana
daar zagen wij een hindoe bruiloft
in glinster sari’s opgedoft

werd er met kleur’ge rijst gestrooid
gong en gezang vloeide samen
we keken onze ogen uit
gooiden kushandjes naar de bruid

vóór ons woonden familie gibbs
spaanssprekenden uit santo domingo
señora gibbs naaide feestkleren
met tule en taft zat ze te appliceren

lapjes kreeg ik mee naar huis
om voor mijn pop iets moois te maken
allen riepen ‘ay qué bonita”
als ik heel trots kort daarna

de poppekleertjes liet bewonderen
achter ons de da silva’s
veel gedans op hoge hakken
veel make-up en nagels lakken

ik was daar echt niet weg te slaan
veel gelachen bij die portugesen
picknicken met de hele buurt
tot zolang de dag nog duurt 

’s avonds naar verhalen luisteren
sprookje fabels uit vele streken
televisie was er goddank nog niet
toneelspelen was bij ons favoriet

we haalden overal attributen
aan avondjurken geen gebrek
we deden onze ouders na
feesten als in copacabana

pronkend strompelend op gouden muiltjes
danzen op cubaans’ muziek
tot we onder een grote klamboe
sliepen van het spelen moe

vijf stille straten in het maanlicht driehonderd huizen ingedut
tientallen dromen van geluk min lago heigths op een voetstuk

* anglo   tribulus cistoides (noot van F.D.)


Uit: Vaar naar de vuurtoren; Eiland, Isla, Island, Eilân. Gedichten over twaalf eilanden van het Koninkrijk der Nederlanden. Samenstelling Klaas de Groot. Haarlem 2010, In de Knipscheer

Lago Raffinaderij, Aruba. Foto © Dolfi Kock

Hijn Bijnen: Ik eis mijn prijs!

Hijn Bijnen. Foto © Hijn Bijnen

Een hoogtijdag voor een journalist: de uitreiking van de jaarlijkse Journalistenprijs, ook als je die prijs met iemand anders moet delen. Zo voel ik dat althans. Al ben ik dan fotojournalist, het blijft de waardering voor de beste journalistieke productie van het jaar. Iets om trots op te zijn.

Raar is dat: je kijkt ‘s morgens op internet, leest dat jouw productie over de zoektocht naar fort Boekoe de beste was maar jouw naam wordt helemaal niet genoemd. Er was nog de avond tevoren een feestelijke uitreiking, maar ik wist van niets.

De Journalistenprijs is een prijs die jaarlijks wordt uitgereikt voor de beste publicatie of productie. Ik wist niet dat ons artikel was ingestuurd voor de prijs. Waardering is belangrijk, maar waarom
uitsluitend voor de schrijver van het artikel? Was ik daarvoor dagenlang, in de voetsporen van John Stedman door de zwamp getrokken, tot de schouders door de prut? Had ik mij daarvoor zo uitgeput dat uiteindelijk door dehydratie mijn bloed zo dik werd dat het ging klonteren en het hart niet goed meer functioneerde? Werden daarvoor alle instanties in de stad benaderd om de kosten voor vacuatie per helikopter te dragen? De Stichting Wetenschappelijke Informatie, de Nederlandse Ambassade en uiteindelijk het kabinet van de President dat zich garant stelde voor de kosten? (Iedereen alsnog nogmaals hartelijk bedankt.)

Ben ik daarvoor onder alle omstandigheden doorgegaan met fotograferen, in de zwamp, in het kampje met uitputtingsverschijnselen, vanuit de helikopter, in de ambulance, in het ziekenhuis
met zes cardiologen om het bed….? Ben ik daarvoor financieel als freelancer aan de grond geraakt en lichamelijk nog steeds niet de oude?

Ik ben mee geweest voor eigen rekening. Ik ben dol op dit soort avontuur. John Pel , de organisator vroeg me om mee te gaan om de expeditie en evt. resultaten daarvan fotografisch vast te leggen maar had geen budget daarvoor. Er ging ook een archaeoloog, prof.Menno Hoogland (what’s in a name?) mee. Mijn tegenprestatie naar de organisator van de expeditie was het kosteloos beschikbaar stellen van mijn foto’s voor wetenschappelijke doeleinden. Maar ook ik kan niet
van de wind leven: ik ging er wel van uit dat ik de foto’s nog wel op een andere manier te gelde kon maken.


V.l.n.r. John Pel, Hijn Bijnen, Harmen Boerboom. Foto Tom van Moll

Begrijp mij goed, ik zeg niet dat ik die prijs moet krijgen vanwege de ontberingen en de ellende, het is een prijs voor het resultaat dat het heeft opgeleverd, al staat het wel in schril contrast tot het
bureauwerk waartoe vaste kracht Tom van Moll zich heeft kunnen beperken. Tom heeft goed werk afgeleverd, waarvoor ik hem ook heb gefeliciteerd. Tom feliciteerde mij ook, vanuit het buitenland. Maar toen realiseerde hij zich misschien nog niet dat hem dat de helft van de geldprijs (SRD 7500,-) zou kunnen kosten.

Wat is nu eigenlijk het probleem? Parbode heeft het artikel ingestuurd met als maker Tom van Moll en mijn naam niet genoemd. Waarom? Hoofdredacteur Iwan Brave: ‘niet aan gedacht’, in de haast erdoor geslopen…. Iwan heeft via Facebook al zijn excuses naar mij gemaakt. Maar Iwan zijn handen zijn gebonden. Tom van Moll is ook om zijn mening gevraagd, toekomstig hoofdredacteur Armand Snijders ook en last but not least de nu in Nederland verblijvende eigenaar Jaap Hoogendam. En daar kwam de volgende jezuïtische renenering uit: Parbode had slechts de tekst ingediend, niet de hele publicatie. Alsof je van een televisieproductie alleen het geluid indient.

De vraag is: Wat heeft de jury beoordeeld? De tekst of de journalistieke productie?

V.l.n.r. John Pel, Harmen Boerboom, Tom van Moll, Peter Van Maele en de motorist; foto Hijn Bijnen


Dan nog wat: Hoe moet dat met mijn medewerking aan Parbode? Ik leverde graag aan hen, want ik vind het best een goed blad. Vraag is of na dit verhaal eigenaar Jaap Hoogendam nog wel met mij in zee wil. Maar ik heb nog een ander probleem. Er kleeft namelijk een zware smet aan Parbode. Parbode heeft namelijk onlangs excuses aangeboden voor publicatie van een foto die zou tonen hoe scholieren zich zouden prostitueren voor smartphones. Mensen op die foto hebben zichzelf herkend en dit ontkend. Deze misleiding van de lezer is ernstig en tast de geloofwaardigheid van het blad, en daarmee van haar medewerkers aan. Ik zou zoiets nooit doen, omdat ik als fotojournalist mij gebonden acht aan dezelfde ethische normen als schrijvende journalisten. Voor ik bij Parbode verder ga zal er dan toch wel eerst een goed gesprek plaats moeten vinden.

Tot slot

Die prijs komt mij minstens voor de helft toe. De grani helemaal, want die hoef je niet te delen. Het is ook een smet op de Journalistenprijs als degeen die de prijs toekomt hem niet krijgt.

Hijn Bijnen, fotojournalist
Stedman: Het leger van Fourgoud op zoek naar Fort Boekoe


Jaap Hoogendam, uitgever van de Parbode heeft gereageerd op dit persbericht:

Hijn Bijnen verdient zeker geen prijs

Dat is mijn conclusie na lezing van zijn Facebook- en persberichten, die niet netjes zijn en getuigen van slordig denken. Bijnen wil een prijs - voor omgangsvormen krijgt hij deze alvast niet. Als hij vindt dat hij ook recht heeft op de prijs van Tom vanMoll, dan had hij meteen contact moeten opnemen met de prijswinnaar, de redactie of de uitgever van Parbode om dat kenbaar te maken. Hij koos er echter voor eerst publiciteit te zoeken via Facebook en een persbericht, daarbij niet nalatend Parbode (-medewerkers) zwart te maken. Onze hoofdredacteur heeft de fotograaf vervolgens persoonlijk geschreven, zoals het hoort, maar een ontevreden Bijnen antwoordde met een persbericht. Zo ga je niet met collega’s om en het getuigt van ondoordacht en onvolwassen handelen. Dan weten de media nu dat je door deze fotograaf onder druk gezet wordt via Facebook als hem iets niet bevalt.

Geen prijs voor omgangsvormen en zeker geen prijs voor journalistiek, dat legt Bijnen in het laatste persbericht gelukkig haarfijn uit. Zeldzaam hoe iemand zijn eigen verhaal ondergraaft. Eerst rondbazuinen dat het prijswinnende artikel zijn coproductie met Parbode was, nu beschrijft hij uitvoerig dat het helemaal anders zat. Dat hij deze foto’s maakte in een coproductie met expeditieleider John Pel, met wie hij op pad was naar Fort Boekoe. Bijnen had een deal met Pel, niet met ons. Hij vervolgt onbekommerd dat hij daarna deze klus te gelde wilde maken door foto’s te koop te zetten. En zo ging het. Hij kwam langs en we kochten een paar, dat doen we elk nummer, van zoveel fotografen. Verder had Bijnen geen bemoeienis met, of invloed op, het artikel in Parbode. Een leverancier is nog geen producent.

Samengevat: de feiten worden door Bijnen zelf naar voren gebracht. Maar dan moet hij daaraan wel de juiste conclusies verbinden : hij was coproducent bij John Pel en ging de boer op met wat foto’s. Waar ik aan toevoeg: hij deed verder niets voor Parbode, maar hij wil desondanks ‘tenminste’ de helft van 7500 SRD. Inderdaad een jaloersmakend bedrag, maar laat die gevoelens niet zo blijken.

Het is bij ons wel een coproductie geweest, zoals altijd. Van de winnaar Tom van Moll, met de hoofdredacteur, de eindredacteur, de corrector, de opmaker en de kantoormanager. Een prachtig team, waarmee we straks een feestje vieren, als Tom terug is. 



“Parbode, best een goed blad.” Dank voor het compliment, Bijnen.

Groeten, Jaap Hoogendam, uitgever 

Fort Boekoe blijft ongrijpbaar


boekoe1.jpgdoor Tom van Moll
foto's: Hijn Bijnen

Fort Boekoe was legendarisch om zijn onvindbaarheid in de onbegaanbare zwamp rondom de Cotticarivier, totdat de nederzetting in 1772 door de koloniale machthebbers werd opgespoord en met de drassige grond werd gelijkgemaakt. In 2004 was John Pel ervan overtuigd dat hij de plek opnieuw had gevonden, maar die zekerheid lijkt hem nu te ontglippen. Tijdens archeo-logische expedities, onder meer in augustus en november vorig jaar,  bleek de tocht nog steeds niet zonder risico; zelfs een spectaculaire evacuatie was nodig. Wil Fort Boekoe eigenlijk wel gevonden worden?

Het is geen jungle, maar de zwamp van het Cottica-gebied is minstens zo ondoordringbaar. De Boekoekreek is bij de monding in de rivier met enige inspanning nog wel bevaarbaar. Maar achter het bos, in de zwamp waar de kreek ontspringt, wordt de begroeiing verraderlijk. Op één van de eilanden ten oosten van de oorsprong van de Boekoekreek, in het noorden en het zuiden omgeven door diep moeras, maar in het noordwesten benaderbaar via een zand- en schelpenrits, moet ooit het legendarische Fort Boekoe hebben gelegen.
boekoe2.jpgHet fort fascineert de familie Pel al twintig jaar. De vreugde was dan ook groot toen de vijf broers en vader Pel, na diverse vruchteloze expedities, in april 2004 het fort eindelijk herontdekten. Althans, er werd een plaats gevonden die voldoet aan de beschrijvingen en kaarten die in de achttiende eeuw door het koloniale leger werden gemaakt. Wat aanvankelijk begon als de droom van een paar avonturiers, werd geadopteerd door de Stichting Wetenschappelijke Informatie (SWI) in Paramaribo. Inmiddels is Menno Hoogland, hoogleraar Caribische archeologie van de Rijks Universiteit Leiden, ingeschakeld om uitsluitsel te geven over de exacte locatie.
Met nieuw bronnenmateriaal, kan de geschiedenis van de Boni-oorlogen, en daarmee een stukje van de Surinaamse geschiedenis herschreven worden vanuit een niet-eurocentrisch perspectief. “Het is daarnaast de bedoeling dat er een heritage trail komt dat zal bijdragen aan capaciteits- en economische versterking van de omgeving in de vorm van toerisme en educatie”, zegt John Pel, initiatiefnemer van het project.
boekoe3.jpgIn de toekomst wil de SWI gedegen onderzoek doen om vanuit het eigen, Surinaamse perspectief nieuw licht op de geschiedenis van Fort Boekoe en het Cordonpad te werpen.
De eerste twaalf kilometer van de Boekoekreek is inmiddels door Aucaanse bewoners van het nabijgelegen dorp Pikin Santi vrijgekapt en bevaarbaar. Maar de laatste drie kilometers zijn weerbarstig. Tijdens de vele tochten die Pel de afgelopen jaren maakte, moest hij zich op dezelfde manier als de Boni’s en de huurlingen voortbewegen: met een korjaal voor het materiaal, maar zelf regelmatig ploegend door de dichte begroeiing.
Tijdens een van de eerdere expedities raakte hij eens voor 24 uur verdwaald in het bos. “Het terrein verandert continu. Het ene moment staat het gras tot je middel, een tijd later groeit het tot ver boven je hoofd. In de droge tijd moet er flink gekapt worden om door de begroeiing de bedding van de kreek te vinden. Na een erg natte periode staat het water zo hoog dat er helemaal geen onderscheid te maken is tussen kreek en moeras.”
Het onherbergzame gebied lijkt niet geschikt om te bewonen. De Boni’s hadden destijds echter weinig keus. Een groot deel van hen was het zware plantageleven ontvlucht en het gebied ingetrokken nadat de Franse zeeman Cassard in 1712 een aanval op de plantages langs de Cottica- en de Commewijnerivier had uitgevoerd. De tot slaaf gemaakten werden door de plantage-eigenaren het bos in gestuurd, in vertrouwen dat een groot deel terug zou komen. “Ze stonden echt niet allemaal te popelen om het bos in te gaan”, nuanceert Pel, “het leven in de natuur was zwaar, dat trok niet altijd. Niet dat het leven op de plantages zo’n pretje was, maar als ze overvallen werden, vocht de ‘slavenmacht’ soms net zo hard mee uit levensbehoud.” Ongeveer zevenhonderd van hen keerden niet meer terug.
De meest vruchtbare delen van het gebied werden echter al bewoond door de Aucaners. Die hadden tegen die tijd zelfs al vredesverdragen gesloten met de kolonisten. Daarin committeerden de Marrons zich om nieuwe weglopers terug te brengen naar de stad. In ruil daarvoor ontvingen ze onder andere voedsel en gereedschappen.
De nieuwelingen namen daarom hun toevlucht tot het moerasgebied. In 1760 was er al een generatie die in de zwamp was geboren. De Boni’s vormden als laatsten in Suriname een stam.

boekoe4.jpgEvacuatie
De Marrons uit de omringende dorpen wagen zich niet op eigen initiatief in het moeras. Hoewel ze een rivaliserende stam waren van de Boni’s, voelen de Aucaners zich volgens Pel wel aan hen verwant en koesteren ze respect voor het gebied. Voor de kreek wordt betreden, wordt daarom altijd een plengoffer gebracht bij een frakatiki, een totem. Eenmaal in het gebied moet men zich daarnaast aan een aantal trefu’s houden. Zo mag de naam Boekoe niet genoemd worden en mag er geen peper worden gemorst in het gebied. Ook is het verboden om de kaaimannen te ‘plagen’, omdat in hen de voorouders van de Boni’s zouden huizen. De voorzichtigheid van de Aucaners blijkt niet zonder reden. Tijdens een van de voorbereidingsexpedities voor het archeologische onderzoek, raakte fotograaf Hijn Bijnen in een delier. Na een paar dagen in de zwamp bleek dat zijn geheugen hem in de steek liet. Een ochtend wist hij zelfs niet meer waar hij was en kon hij zijn eigen foto’s niet meer plaatsen. “Hijn is wel een ausdauer”, vertelt Pel, “fysiek staat hij best zijn mannetje. Maar toen we kampement gingen maken, sloeg een soort oververmoeidheid toe. Hij had vreselijk dorst, kon geen ene voet voor de andere zetten. Hij was helemaal gedesoriënteerd, sloeg wartaal uit en was erg kortademig.” Archeoloog Hoogland was alert en herleidde de verschijnselen tot een zuurstoftekort in het bloed. Er volgde een zware nacht, waarbij Bijnen regelmatig hallucinerend zijn hangmat uit klom. Toen de verschijnselen de volgende ochtend niet waren verdwenen, werden de gidsen teruggestuurd met een briefje met daarop een verzoek om hulp. “Je wilt niet onnodig paniek zaaien, maar er stond toch iets meer dan ‘we zijn wat later’”, vertelt Pel. boekoe5.jpgPas laat die dag lokaliseerde een helikopter het bivak; Bijnen kon pas de volgende dag geëvacueerd worden. Volgens de gidsen deden de mysterieuze verschijnselen zich voor, omdat hij zich niet aan de trefu’s hield en de naam van de kreek zou hebben uitgesproken. Zelf is hij zich daar niet van bewust: “Ja, over het algemeen hou ik daar wel rekening mee, maar nou sluit ik niet uit dat je niet op ieder moment eraan denkt.” Pel erkent dat de naam Boekoe bij iedereen wel eens over de lippen kwam. “Iedereen verspreekt zich wel eens, maar dan voel je je betrapt. Hijn versprak zich nogal eens en door het volume van zijn stemgeluid, stoorden de gidsen zich aan zijn uitingen. Als die gidsen dan terugkomen en zo’n helikopter vliegt af en aan, dan wordt er gepraat natuurlijk: ‘dat hebben ze aan zichzelf te danken’. Dat heeft best impact op zo’n gemeenschapje van zestig, zeventig man. De dorpsgemeenschap zou een terugkomst van Hijn in het dorp daarom met gemengde gevoelens tegemoet zien.” Bijnen:“Ik kan niet bewijzen dat het niet zo is, maar ik geloof niet dat de trefu de oorzaak is geweest van de problemen. Al zou ik ze niet opgeroepen hebben als ik me ervan bewust was geweest.” De artsen constateerden een complex van oorzaken: een ontsteking aan zijn been leidde tot koortsverschijnselen, waardoor hij dermate uitdroogde dat zijn hart het dikker geworden bloed niet meer kon rondpompen. “Hoe minder er van mijn toestand bekend is, hoe meer ruimte dat geeft voor een eigen interpretatie”, meent Pel.
Het voorval illustreert hoe zwaar het bestaan in het moeras ook voor de Boni’s geweest moet zijn. “Er vond een soort natuurlijke selectie plaats. Mensen die het fysiek niet aankonden, stierven”, aldus Pel. Tegelijkertijd zorgde het moeras ook voor bescherming. Om het voortbestaan van de stam te waarborgen, werden verrassingsaanvallen op de plantages uitgevoerd, waarbij voedsel, gereedschap en vrouwen werden meegenomen. De kolonisten organiseerden regelmatig tegenexpedities, met wisselend succes. De zwaar beladen militairen waren niet bestand tegen het terrein en de Boni’s hadden zich noodzakelijkerwijs gespecialiseerd in snelle evacuatie. Bij een dreigende aanval werd een dorp simpelweg verlaten. Eén specifieke nederzetting bewees echter steeds haar nut. Door zijn onvindbaarheid kon het dorp Misalasi uitgroeien tot een versterkte nederzetting, van waar uit de aanvallen konden worden gecoördineerd. Later werd het omgedoopt tot Fort Boekoe.

boekoe6.jpgTegenaanval
Toch werd het fort in 1771 gevonden. Omdat de Marronstrijders op dat moment niet aanwezig waren, kon het kamp gemakkelijk worden ingenomen. Uit angst dat de terugkerende krijgers een tegenaanval zouden uitvoeren, werd de nederzetting echter snel weer verlaten, en zelfs niet platgebrand, zoals gebruikelijk.
In april 1772 keerden de militairen terug onder leiding van luitenant Jurriaan François de Friderici. Op de noordwestelijke zandrits sloegen zij een kamp op, van waar uit het fort voortdurend werd belaagd. Het duurde tot in september voordat het Korps Zwarte Jagers, de zogenoemde redi musus, de paden naar het fort vonden. Toen het dorp werd ingenomen, vonden negen Marrons de dood, vijftig anderen (vooral vrouwen en kinderen) werden gevangen genomen. De rest wist te ontvluchten. Dat betekende het einde van het fort, dat dit keer wel met de grond gelijk werd gemaakt. De strategische locatie werd nog wel gebruikt als uitvalsplaats voor de huurlingen, om het gebied uit te kammen. De Boni’s vluchtten in 1776 de grens met Frans-Guyana over; het gebied werd verlaten en nooit meer bewoond.
Enkele weken na de evacuatie van Bijnen, werd een tweede expeditie op touw gezet. De financiering kwam voor elkaar dankzij het Surinaamse bedrijfsleven, de overheid en de flinke duit die de Nederlandse ambassade in het zakje deed. “We hebben de begroting moeten omgooien. We wilden een week intensief archeologisch onderzoek kunnen doen en zo min mogelijk tijd kwijt zijn aan gedoe met logistiek en transport”, vertelt Pel. Ze werden gedropt in de zwamp, zo dicht mogelijk bij de plek waar De Friderici zijn kampement gehad moet hebben. Vanaf daar werden de rits, het eiland en de omgeving onderzocht.
boekoe7.jpgOndanks dat de archeoloog zijn werk goed heeft kunnen doen, leverde de expeditie niet het gehoopte resultaat op. “Nee, het is niet gelukt sluitend te bewijzen dat Fort Boekoe hier daadwerkelijk lag”, erkent Pel. Wel werden nog meer indirecte aanwijzingen gevonden, zoals restanten van kostgrondjes en kleine metaalresten op de zandrits. Houtresten van de palissaden bleken onvindbaar. “Het bewijs is karig. Op het eiland zelf hebben we niets gevonden.” Nieuw historisch bronnenonderzoek moet uitwijzen of er niet ergens de plank mis is geslagen. Maar Pel blijft vastberaden: “Ik sta open voor alternatieven, maar tot die tijd geloof ik dat het hier moet zijn.” Voorlopig blijft de legende van Fort Boekoe dus nog voortbestaan.

[uit Parbode, 1 februari 2012]