Marrons in Nederland

De eerste Marrons die in de jaren zestig naar Nederland kwamen werden in Zeist opgevangen door Hernhutterbroeders en zusters. In 1733 kwamen de Hernhutters uit Duitsland in Suriname aan om daar missie en zendingswerk te doen. Ze vestigden zich vanaf 1765 onder de Marrons in het binnenland van Suriname. De Hernhutters hebben onderwijs, christelijk geloof en gezondheidszorg naar de Marrons gebracht en de band die tussen de Hernhutters en de Marrons is ontstaan, heeft ertoe geleid dat de eerste Marrons die naar Nederland kwamen, zich in Zeist vestigden. De Marrons die voornamelijk voor onderwijs doeleinden naar Nederland kwamen, gingen vooral naar Utrecht, als grotere stad dicht bij Zeist voor onderwijs, werk en vrijetijdsbesteding en vingen andere Marrons op die na hen naar Nederland kwamen. De Marrons begonnen ook vanuit Utrecht hun integratieproces in Nederland.

Het Surinaamse Inspraak Orgaan (SIO) en de Vereniging Samenwerkende Marron Organisaties Nederland (SaMON) hebben samen geconstateerd dat de Marrons binnen de Surinaamse samenleving in het kader van de Inspraak onzichtbaar zijn gebleven. Daarom organiseert het SIO in samenwerking met SaMON een conferentie met als thema: De positie van Marrons binnen de Surinaamse gemeenschap in Nederland.

Hoe is de zichtbaarheid, betrokkenheid, beïnvloeding en participatie van de Marrons tot nu toe geweest binnen de Surinaamse gemeenschap in Nederland en hoe zou dat in de toekomst moeten zijn?
Hoe zouden het Surinaams Inspraak Orgaan en SaMON, de belangenbehartiger van de Marrons in Nederland, elkaar kunnen aanvullen om de belangen van Marrons binnen de Surinaamse gemeenschap in Nederland evenredig te waarborgen?
Wat zijn de specifieke problemen van de Marrons in Nederland in relatie met de andere groepen en wat is de meerwaarde van een intensievere betrokkenheid van Marrons in de belangen behartiging van de totale Surinaamse gemeenschap in Nederland.

Datum: zaterdag 15 augustus 2009
Tijd: 13.00 uur - 18.30 uur
Plaats: Van der Valk Hotel Breukelen, Stationsweg 91 in Breukelen

Hotel Breukelen ligt aan de snelweg/rijksweg A2 tussen Amsterdam en Utrecht.
U neemt afslag 5 Breukelen en volgt de borden richting Breukelen/Kockengen

Met de stoptrein reist u via Amsterdam CS of Utrecht CS naar Breukelen CS.
Het hotel ligt op loopafstand. Voor verdere informatie of uitleg kunt u contact opnemen met het Surinaams Inspraak Orgaan (030-231 60 14).

U kunt zich aanmelden voor de conferentie, bij voorkeur, per e-mail aan: info@sioweb.nl
of per post via bijgevoegd aanmeldingsformulier tot 13 augustus 2009.

Voor meer informatie:
Drs. Roy Ashruf (SIO), telefoon: 030-231 60 14
De heer Roël Lugard (SaMON), telefoon: 06-511 112 99

Rendra is niet meer

W.S. Rendra, misschien wel de meest prominente dichter, schrijver en theatermaker van Indonesië, is op donderdag 7 augustus 2009 op 74-jarige leeftijd in Jakarta overleden aan een hartinfarct.

Gebed in Rotterdam van een jongeman uit Rangkasbitung

In de naam van de barmhartige

Allah Allah! Allah!

Mijn adem beroert de toppen van mijn tenen

die boven de deken uitsteken.

Ik open mijn ogen

en wordt niet wakker uit mijn slaap.

Ik blijf ronddwalen

binnen in mijn ziel.

Vogels afgebrand in de hemel

en fladderend boven de aarde.

Bloemen meegenomen door opstekende wind

vallen op het water

de stroom in de rivier,

draagt ze naar de oceaan,

maaltijd voor een school haaien

die vervolgens in een woeste doodsworsteling

omrollen als de golven.

Ik heb heimwee naar mijn dorp

vijftien kilometer van Rangkasbitung.

Ik verlang naar rode rijst,

geroosterde vis, watergekletter op stenen,

de speciale geur van een dorpsvrouw haar hals,

een biddende stem in de mist.

Vernield. Vernield. Vernield.

Alle toeristen, motels en plantages komen de desa in.

Meisjes van de desa vluchten naar de stad

werken in massagesalons,

alle naar de stad vluchtende mannen worden landlopers.

En uiteindelijk weggejaagd of gevangengenomen

uit het leven verwijderd.

Kleine mensen lijken op muizen.

En alle makelaars staan altijd klaar

om ambtenaren van proviand te voorzien

bespoten met insekticiden.

Vernield. Vernield. Vernield.

Nu ben ik hier. In Rotterdam.

Ochtendgloren. Sterke wind.

Het raam heb ik niet geopend,

maar het gordijn heb ik opzij geschoven.

De ruiten zijn vochtig. Herfst.

Ik ruik naar braaksel.

Een doodsbenauwde hysteriese neger

opgejaagd door de terreur van blanken

in zijn eigen land

in Zuid Afrika.

Geweld. Macht. Geld.

En omdat er daar diamantmijnen zijn,

wendt de meerderheid van de blanken

ook de demokraten inbegrepen,

het gezicht af,

mompelend als een getikte,

handjeklap onder de tafel,

Werken en handelen tegelijk

met deze onderdrukkers.

Leugens. Leugens. Leugens.

Ja, barmhartige Allah!

Mijn handen drijven op het water

naast het afval van de beschaving.

Zal ik tegen de stroom in moeten zwemmen?

Door het raam kan ik de hemel zien.

Regen valt als ganzeveren.

Ik verlies me in stotteren.

Ik kan geen standpunt vinden.

Er komt een tram voorbij.

Tram? Bulldozer? Tank?

Zal ik Linde opbellen?

Of Adriaan?

Wanneer zal de brief aankomen

als ik hem nu schrijf aan Makoto Oda in Japan?

Nutteloos. Vernietigd. Leugen.

Rotterdam! Rotterdam!

Geroezemoes van stemmen op de markt van Jakarta.

De geur van geroosterd vlees.

Monnik in Vietnam die zichzelf in brand steekt.

Eindeloze burgeroorlog in India.

Ik ben wezenloos.

Zal ik de lamp aandoen?

Het geluid van een klok.

Hoe vaak slaat hij? Hoe laat is het nu?

Mijn vader in Rangkasbitung vroeg altijd: Wanneer ga je trouwen?

Ga je trouwen

met een Indonesische of Hollandse vrouw?

Wanneer geef je mij een kleinzoon?

Zal ik de lamp aandoen?

In Rangkasbitung is de regentijd zeker al begonnen.

Waarom moet ik een kind hebben?

Als de derde wereldoorlog uitbreekt

met nukleaire wapens,

de wind blaast,

de regen valt,

wordt elke wolk een bedreiging.

Zal mijn kind later dit alles meemaken?

Uitvallend haar. Afvallende huid.

Ellendig afval machteloos.

Ach, mijn kind zodra je wordt geboren

is het onmogelijk terug te vluchten naar je moeders schoot!

Wat voor stem hoor ik daar?

Elektroniese muziek?

Hoe laat is het?

Is het al tijd voor het ochtendgebed?

Studieboeken op tafel.

Mijn handen drijven op het water.

Mijn handen raken het glas van de ramen

En uit de verte komt dichterbij:

Mijn gezicht.

Wat doe ik nu eigelijk?

Ja Allah die barmhartig is!

Mijn handen drijven op het water

naast het afval van de beschaving.

Moet ik tegen de stroom inzwemmen?

Tjonge! Wat is dit voor vraag?

Ben ik eigenlijk bang? Vraag ik barmhartigheid?

Ben ik bang en vraag ik daarom barmhartigheid?

Wat voor vraag is dit?

Ja, Allah de barmhartige.

Ik zal Linde opbellen

en ook Adriaan.

Ik zal een brief schrijven naar Makoto Oda.

Mijn handen bal ik tot een vuist in het water

bevuilt met het afval van de beschaving.

Ik hoef niet beschaamd te zijn

voor het tweegesprek met mijn geloof.

Allah de barmhartige,

mijn geloof is mijn ervaring.

Bojong Gede

6 november 1990,

uit Tempo van 17 november 1990

Een eerbetoon aan Edgar Cairo

Op de Tweede Caraïbische Letterendag, op zaterdag 5 september a.s., brengt de Werkgroep Caraïbische Letteren een eerbetoon aan de grote schrijver Edgar Cairo (1948-2000), ‘negerschrijver’ zoals hij zelf met trots altijd zichzelf proclameerde. Plaats: Openbare Bibliotheek Amsterdam. Aanvang: 19.00 uur. Voor het volledige programma klik op het icoontje van de Werkgroep rechtsboven aan deze pagina.



Edgar Cairo


Gi den preimati


Bunsi bunsi!
Firi so dipi,
a meri mi, tya
lobi doro ai.

Fu di granwe
sma no ben si
tak' ala kloru
warti skin, so
libi ben nyofi.

Te noya
gran gronfiri
tek' wi prei
met'popki.

Libisma
ar' i bro!



Aan mijn speelkameraden

Eensklaps... in mij
ontwaakt diep het gevoel,
zo diep als ooit
een mens zich voelt
in liefde die ontluikt.

Doordat het oog
der mensheid
niet wou zien
dat elke huid
'n lichaam past,
verloor de ziel
pigment.

Tot nog toe
waren het louter emoties
die ons bouwden
tot vleespoppen.

Mens, haal je adem!

Tula herdacht

Op 17 augustus 1795 begon op Curaçao een slavenopstand onder leiding van Tula, die geëindigd is in een executie van ruim honderd slaven. De uitermate wrede terechtstelling van de leiders van de opstand is gegrift in het geheugen van veel Antillianen.

17 augustus is de nationale dag op de Antillen waarbij de opstand wordt herdacht en haar leiders worden geëerd. Deze dag is in 1985 geproclameerd. Ook werd in dat jaar het Parke di Lucha pa Libertat (Park voor de Vrijheidstrijd) geopend.

In tegenstelling tot Suriname – waar 1 juli, toen de slavernij officieel werd afgeschaft, gevierd wordt als de dag van de vrijheid – hebben de Antillen 17 augustus tot een nationale dag voor de vrijheid gemaakt.

Het Nationaal instituut Nederlands slavernijverleden en erfenis (NiNsee), organiseert op maandag 17 augustus de nationale herdenking van de grote slavenopstand die in 1795 plaatsvond op Curaçao o.l.v. Tula. Keynote speaker tijdens deze herdenking is socioloog, filosoof en ex-premier Prof. Dr. Jandie Paula, die voor deze gelegenheid overkomt uit Curaçao.

Naast deze keynote speech is er een gevarieerd cultureel programma met onder meer Izaline Calister en Raymi Sambo. Artwell Cain preesenteert het boek Tula de slavenopstand van 1795 op Curaçao. Het boek behandelt verschillende thema’s: Don Martina, ex-premier van de Antillen, gaat in op de betekenis van 1795 voor de huidige positie van de Antillen mede in relatie tot Nederland. Charles do Rego bespreekt onder meer de relatie tussen de opstand en de Franse revolutie.’ De Surinaamse historicus Sandew Hira analyseert de Antilliaanse opstand op basis van de originele bronnen en plaatst deze in een internationaal kader. De uitgave geeft feiten en analyse van de opstand die geschiedenis verbinden met de actualiteit.

Verder zijn er bij de bijeenkomst zijn gesproken columns van theaterproducent Yvette Cijntje, van Sandew Hira en van ondernemer Raymond Labad. De herdenking vindt plaats van 19.30 tot 21.00 uur in de Muiderkerk te Amsterdam. De presentatie van de avond is in handen van Nathaly Mercera, voormalig vice-voorzitter van het Haags Antilliaans Arubaans Beraad en projectleider bij het emancipatiebureau Importante.

Gedichten van Sint Maarten op CD

Lasana M. Sekou heeft een aantal van zijn gedichten op CD gezet. Wie wil bestellen klikke hier
.

Rain Forest Festival

Van 22 tot en met 25 oktober in Suriname: het Rain Forest Festival. Voor meer informatie zie onder het laatste bericht op deze pagina.

In memoriam Michaël Zeeman

door Ton van de Langkruis, directeur festival Winternachten
Op maandag 27 juli is de literair criticus en journalist Michaël Zeeman op vijftigjarige leeftijd aan een hersentumor overleden. Winternachten verliest in hem een intensief betrokken, scherpzinnige en kritische adviseur en een briljant gespreksleider.Michaël Zeeman presenteerde vanaf de tweede editie in 1997 meer dan zeventig programma's in het festival in Den Haag, en reisde in 2002 mee als gespreksleider naar Kaapstad en Durban in de Zuid-Afrika tournee van Winternachten.






Als adviseur was hij van grote waarde voor Winternachten. Vanaf het moment van het vaststellen van het thema voor het festival in Den Haag, tot en met het leiden van de gesprekken met de schrijvers, koos hij consequent voor de grootst mogelijke scherpte. Hij spoorde de medewerkers van het festival aan bij het samenstellen van de programma's gemakkelijke keuzes te mijden, en bovenal te kiezen voor kwaliteit en integriteit. Zonder hem had het festival de huidige vorm en het kwaliteitsniveau niet kunnen bereiken.De discussie over multiculturaliteit was voor hem van groot belang. Hij bestreed de navelstaardige sfeer in Nederland, die opkwam na de moord op Fortuyn. In zijn programma's bij Winternachten deed hij dat door via zijn buitenlandse gasten steeds een ander perspectief op Nederlandse kwesties naar voren te halen. Als gespreksleider was hij een meester in het stimuleren van zijn gasten. Er was geen ruimte voor gemakkelijke of voorspelbare antwoorden. Als een gesprek dreigde te verzanden, aarzelde hij niet om met een flinke eigen inbreng het gesprek weer op gang te helpen. Maar Zeeman bleef dienstbaar aan het gesprek en zijn gasten, al werden we steeds nieuwsgieriger naar zijn eigen mening over het onderwerp. Bij Winternachten is dat er te weinig van gekomen. We hadden hem zo graag nog in de rol van geïnterviewde gezien.


[overgenomen bericht van Winternachten]

Converseren in het Karaïbs

Dat inheemse ("Indiaanse") talen bedreigd worden is geen echt nieuws. Steeds meer jongeren kiezen voor een gemakkelijke creooltaal of de taal van het onderwijs waarmee men gemakkelijker de maatschappelijke ladder kan beklimmen. Dat veel cultuurgoed zo verloren gaat - want met de taal sterven ook een hele hoop culturele begrippen en een manier van denken veelal uit - moge duidelijk zijn. Zo zijn er in Suriname nog manier weinig sprekers van de eens onder inheemsen wijdverbreide Arowakse taal. Met het Karaïbs is het minder dramatisch gesteld, maar ook die taal staat onder druk.

Om de bekendheid van het Karaïbs te vergroten en zo alvast een dammetje tegen verdwijning van de taal op te werpen, schreef Nowilia Tawjoeram een conversatiegids Engels - Nederlands - Karaïbs. Wie het boek wil bestellen klikke voor meer informatie hier.

De vulkaan die niet slaapt

In 1938 vervaardigde de schilder Jan Adriaan Donker Duyvis een portret van Anton de Kom. Ik zag de pasteltekening voor het eerst op de tentoonstelling Black is Beautiful in de Nieuwe Kerk in Amsterdam. Al bij de eerste aanblik van het kunstwerk werd ik getroffen door de zuiverheid van het portret. Donker Duyvis heeft met grote opmerkingsgave, opmerkelijk psychologisch inzicht en veel gevoel voor subtiliteit De Kom afgebeeld. Hij heeft daarmee recht gedaan aan diens sensitieve persoonlijkheid en gelaagde karakter, met wie hij de toeschouwer op een ogenschijnlijk pretentieloze, maar welbeschouwd geraffineerde wijze kennis wil laten maken. Dit is geen geringe verdienste. Achteraf stel ik vast dat mijn enthousiasme voor de tekening in eerste aanleg ook zo groot was, omdat ik onverhoeds op het portret stuitte en aangenaam verrast werd door het bestaan van een mij nog een onbekende afbeelding van De Kom.





Laat het werk van Donker Duyvis ons een ‘andere’ De Kom zien? Voegt zijn schepping iets toe aan het beeld dat er van hem bestaat en dat gebaseerd is op enkele foto’s die al sinds jaar en dag circuleren? Bij oppervlakkige beschouwing moet het antwoord op deze vraag bevestigend luiden. Op de tekening van Donker Duyvis is De Kom opvallend ingetogen afgebeeld. Het hoofd voorovergebogen, de ogen neergeslagen, een houding aannemend van deemoedigheid en berusting. Dit beeld wordt versterkt door de zachte pasteltinten die de kunstenaar gebruikt, waardoor gezicht, bovenlichaam en achtergrond met elkaar harmoniëren en stilistisch een eenheid vormen. Alsof Donker Duyvis de Surinaamse activist en vrijheidsstrijder heeft willen neerzetten als een heilige, voor wie onbegrensd medeleven, eindeloos geduld en verzoening tot elke prijs het devies zijn.

Nadere bestudering laat van deze conclusie echter weinig heel. Beter gezegd: demonstreert de onvolledigheid ervan. Want wie goed kijkt, ziet op het gezicht van de geportretteerde ook een frons boven de wenkbrauwen, lippen die ietwat misprijzend op elkaar worden gehouden en kroeshaar dat in een bijna baldadige toren op het achterhoofd ligt opgetast. Hieruit spreekt opstandigheid, onbehagen en misnoegen, ingehouden weliswaar, smeulend en gistend, maar daarmee niet minder krachtig en betekenisvol. Een vulkaan die niet slaapt en elk moment tot uitbarsting kan komen. Juist omdat het gezicht van De Kom op de tekening alle aandacht trekt – Donker Duyvis heeft overhemd, stropdas en colbert met veel minder precisie weergegeven – springt het element van de tikkende tijdbom in het oog. In werkelijkheid betrof die explosiviteit overigens niet alleen De Koms activistische bestaan, maar ook zijn persoonlijk leven, zoals we vooral weten uit de documentaire die Frank Zichem in 1999 over hem maakte.

Over het ontstaan van het portret is weinig bekend. Donker Duyvis en De Kom kenden elkaar vermoedelijk via de Haagse Kunstkring, maar zelfs dat is niet helemaal zeker. De Haagse connectie zou kunnen verklaren waarom De Kom nooit door een kunstenaar uit de Amsterdamse scene (bijvoorbeeld Nola Hatterman of Jan Sluijters) werd geportretteerd, maar wel door zijn minder bekende stadgenoot Donker Duyvis, mede als gevolg waarvan het grote publiek zo lang geen weet heeft gehad van zijn bijzondere tekening. Men mag aannemen dat het initiatief voor het portret van Donker Duyvis is uitgegaan. Zijn werk past in een trend die in het interbellum in kunstenaarskringen spraakmakend was: het schilderen en tekenen van zwarte mensen, al dan niet vanuit politieke en sociale motieven. Onbekend is of dergelijke niet-esthetische beweegredenen ook voor Donker Duyvis hebben gegolden. Dit is wel waarschijnlijk in aanmerking nemende dat De Kom een uitgesproken links-radicaal profiel bezat. Ook Donker Duyvis’ Indische achtergrond zou een aanwijzing kunnen zijn voor zijn natuurlijke sympathie voor de vrijheidsstrijd die De Kom in een andere Nederlandse kolonie op gang wilde brengen.

Waarom is De Kom met Donker Duyvis in zee gegaan? Beschouwde hij het als eervol om te poseren en zag hij het portret als een alternatieve bijdrage aan de emancipatie van de zwarte mens waar hij zich tijdens zijn leven zo gepassioneerd voor heeft ingezet? Was het een vriendendienst aan de kunstenaar? Ontving hij een honorarium voor zijn medewerking dat hij gezien zijn benarde leefomstandigheden goed kon gebruiken? Waarschijnlijk deden al deze factoren (of in ieder geval een combinatie ervan) opgeld, al valt ook hierover niets met zekerheid te zeggen. Een niet minder interessante vraag is of De Kom inspraak heeft gehad in de totstandkoming van het kunstwerk. Hield Donker Duyvis rekening met de opvattingen van De Kom over de gewenste wijze van weergave van zijn persoon? Ook op dit punt tasten we in het duister, maar het is moeilijk voorstelbaar dat de collega-kunstenaars en (naar mag worden aangenomen) ideologisch gelijkgezinden niet van gedachten hebben gewisseld over de wijze van portretteren van De Kom.

Na die eerste keer ben ik nog een tweede keer naar de tentoonstelling in de Nieuwe Kerk gegaan. En weer werd ik als door een onzichtbare hand naar Donker Duyvis’ naturalistische kunstwerk toe geleid. Mijn fascinatie bleek onveranderd, evenals mijn bewondering voor de verfijnde stijl van de tekenaar. Sinds de beëindiging van de expositie moet ik het doen met de afbeelding van het portret in de tentoonstellingscatalogus. Die ontbeert de zeggingskracht van het eigenlijke kunstwerk, maar houdt de herinnering aan de contemplatieve en vulkanische kracht van De Kom levendig.

Augusta & Anna Curiel & Suriname

.
Wateroverlast in de Domineestraat circa 1930, foto boekband.

Augusta Curiel, ‘fotografiste’ zoals op haar uithangbord aan de Domineestraat # 28 stond, heeft –met haar zus Anna als trouwe & levenslange handlanger– haar eigen ‘vlekkeloze’ visie gegeven op Suriname in het algemeen en Paramaribo in het bijzonder gedurende de eerste helft van de vorige eeuw: ondernemend, geordend, schoon, multicultureel, koningsgezind, maar vooral: b e e l d s c h o o n.

Noorderkerkstraat Paramaribo omstreeks 1908, helaas is alleen de Noorderkerk van de Hervormde Gemeente, hier in het einde te zien, nog in volle glorie behouden, # 57.

Lezend & kijkend in het magistrale fotoboek*) dat eind 2007 uit haar nalatenschap is samengesteld is als het ware haar levensopdracht terug te lezen uit de aanbeveling die werd meegegeven aan het in 1923 aan Koningin Wilhelmina bij haar 25ste ambtsjubileum aangeboden & opgedragen foto-album over Suriname. Het was een persoonlijk cadeau van Augusta & Anna aan Hare Majesteit. In een begeleidende brief van gouverneur Van Heemstra staat dat de dames “ijverige en fatsoenlijke mensen zijn, die hun uiterste best hebben gedaan omdat het immers voor de Koningin is” (cursivering van mij, RvdM).

De auteurs van het fotoboek zeggen hierover: “Het was ongetwijfeld de bedoeling van de dames Curiel om de koningin, die nooit in Suriname was geweest –en er ook nooit zou komen– met deze foto’s een indruk van de kolonie te geven. (…) Het album geeft niet alleen een beeld van wat de Curiels zelf hun mooiste en meest interessante foto’s vonden, ze schiepen hiermee ook een beeld van Suriname zoals het in hun ogen aan een hooggeplaatst persoon moest worden getoond. Bij het bekijken van de foto’s kan de koningin niet anders dan een positief beeld hebben gekregen van dit overzeese rijksdeel, dat in werkelijkheid in een permanente staat van economische malaise verkeerde, zeker in vergelijking met het veel bloeiender Nederlands-Indië.”

Erfwoningen Paramaribo omstreeks 1920, # 43.

Anna, heb ik zon? Wolkje, wolkje!
Het was aan de Domineestraat # 28 dat Augusta Curiel in 1904 haar zaak vestigde. De foto op de boekband laat een onder water gelopen Domineestraat zien zoals wij die tot op de dag van vandaag bij hevige regens nog kennen. Via een deur in de schutting naast het voorhuis bereikte men het achtererf waar Augusta en Anna vanaf 1904 tot de dood van Augusta in 1937 woonden en hun bedrijf uitoefenden. Daarna zette Anna de zaak op bescheiden voet voort tot 1952.

Augusta was de fotografe, Anna haar assistente. Samen gingen ze op het werk af, samen sjouwden ze door het warme Paramaribo met de zware houten camera: “die twee dames met hun affuit”. Hadden ze eenmaal de juiste locatie en het beste standpunt gevonden, dan installeerde Augusta statief en camera en verdween onder de zwarte doek. Op het matglas bepaalde ze de compositie en stelde scherp –ze zag het beeld op z’n kop en spiegelverkeerd. Dan stelde ze de belichtingstijd vast. Vervolgens schoof ze de gevoelige plaat in de camera en bepaalde het moment van afdrukken. Augusta, eenmaal opgesteld voor de camera, vroeg dan dikwijls vanonder de zwarte doek: “Anna, heb ik zon?” Zo niet dan antwoordde Anna: “Wolkje, wolkje.” Dan duurde het enige tijd voordat er iets gebeurde.

Augusta fotografeerde met een platencamera en gebruikte glasnegatieven van het formaat 18 x 24 cm en 13 x 18 cm. Welk merk camera –en of ze wellicht verschillende camera’s gebruikte– is niet bekend. Zij fotografeerde altijd vanaf een houten statief en nooit uit de hand. Zo was haar stijl, en met het zware type platencamera dat ze gebruikte was dit ook ondoenlijk. De weinige foto’s waarop ze fotograferend staat afgebeeld laten dit zien. Het gebruik van een statief blijkt ook uit de scherpte en de helderheid van de foto’s. Het is opvallend hoe haarscherp alles erop staat, tot in de hoeken van het beeld. Bewegingsonscherpte komt zelden voor, ook niet bij een vermoedelijk lange belichtingstijd. Niet voor niets vroeg ze aan Anna: “Heb ik zon?” Hoe meer licht, des te korter kon de belichtingstijd zijn.

Malebatrumstraat Paramaribo omstreeks 1930, met gezicht op filmtheater Tower, nu kantoor van Self-Reliance Verzekeringen, rechts op de hoek met de Wagenweg het voormalig woonhuis van Elisabeth Samson, bekend van Cynthia McLeod’s boek Elisabeth Samson, een vrije, zwarte vrouw in het 18e eeuwse Suriname, dat nu het Ministerie van Arbeid huisvest, # 41.

Het belang van Curiel’s werk
Het is uniek in de Surinaamse geschiedenis dat twee vrouwen, geboren en getogen in Paramaribo, zich zo intensief hebben beziggehouden met het visualiseren van hun eigen Surinaamse samenleving. Uniek is ook de onafgebroken periode van ruim 30 jaar waarin ze hun vak uitoefenden. Augusta en Anna waren van 1904 tot de dood van Augusta in 1937 bijna dagelijks met de camera in de weer. Ze moeten duizenden opnamen hebben gemaakt. Een deel daarvan is bewaard gebleven in diverse archieven en particuliere collecties in Suriname en Nederland; naar schatting zo’n 1200 foto’s, waarvan een groot deel in het Surinaams Museum te Paramaribo. Misschien zijn het er meer, misschien zijn het er minder, want niet alle foto’s kunnen met zekerheid aan de Curiels worden toegeschreven. Ook is het niet bekend hoeveel materiaal zich nog in particulier bezit bevindt.

Met hun registrerende blik, met hun documentaire fotografie over zoveel verschillende onderwerpen, hebben August & Anna een belangrijke bijdrage geleverd aan de verbeelding van de geschiedenis van Suriname, waarvan dit prachtige fotoboek op indrukwekkende wijze getuigt.

---------

*) Janneke van Dijk, Hanna van Petten-van Charante en Laddy van Putten, Augusta Curiel Fotografe in Suriname 1904-1937, KIT Publishers, Amsterdam 2007, € 29,50.

De Fabels van Kompader

Het laatste boek van Kompader maakt alweer benieuwd naar zijn volgende. Welk genre zal hij dan gaan beoefenen? Sansaña den Sabana, zoals zijn meest recente publicatie heet, bestaat uit twee dierenverhalen, verluchtigd met foto’s die Ariadne Faries heeft gemaakt. De Papiamentstalige fabels van Kompader, pseudoniem van Roy Evers, vaste columnist van deze krant, passen in het literair erfgoed van de orale traditie van de Nanzisprookjes en sommige vertellingen van Elis Juliana en Frank Martinus Arion.

Sansaña den Sabana (vrij te vertalen als Stront aan de knikker in Sabana) bestaat uit twee verhalen: Si bo koba tera, bo ta saka bichi (=hoe meer je in drek roert, hoe meer het stinkt) tot en met bladzijde 61, bestaande uit 22 hoofdstukjes en Kada porko tin su djasabra (=zoals jij mij belazerd hebt, zo zal ik ook jou belazeren), van bladzijde 62 tot en met 114, bestaande uit 19 hoofdstukjes. Beide titels zijn bestaande spreekwoorden (de titel van het boek is dat niet) die al aardig aangeven in welke richting dit boek gaat: er zijn misstanden, daar rijst verzet tegen, maar in plaats van tot een oplossing te komen, resulteert dat verzet in nieuwe misstanden. Het dorp Sabana wordt door pratende dieren bevolkt die erg op mensen lijken. Shon Ka (kakkerlak) en Yochi (dalakochi=sprinkhaan) zijn in het eerste hoofdstuk op de begrafenis van de alleenstaande, aristocratische, kinderloze en beeldschone Shon Dalia Ara (lorre) die bij testament tien goudstukken nalaat die aan de tien armste gezinnen van Sabana moeten worden gegeven. De koning, het is een publiek geheim dat hij haar minnaar was, moet er op toezien dat dit eerlijk gebeurt, maar vindt dit een onmogelijke opdracht omdat hij niet weet wie er arm is, aangezien er niemand is die van de honger omkomt. Zijn raadheer, dr. Palabrua (uil) stelt voor dat de Raad van Advies gaat uitzoeken welke de tien armste gezinnen zijn. Leden daarvan zijn onder andere vakbondsleider Bòchi Blòblò (blauwe hagedis), Moi Morkoi (landschildpad), Shon Ki Kinikini (torenvalk), Shon Pastor Palomba(duif) en Don Kolá Kolebra (slang). Yochi en Shon Ki kunnen niet door één deur, laatstgenoemde is politiek leider van de partij Kunuku Uní (Verenigde Akker), terwijl eerstgenoemde fervent aanhanger is van de partij Sabana Independiente (Onafhankelijk Sabana) van Wa Warawara (caracara), aartsvijand van Shon Ki.
Sabana is een naam voor een fictief dorp, maar het is voor de goede verstaander wel duidelijk waar het een parodie op is. Op bladzijde 17 wordt er meer over het dorp, of de provincie verteld. Sabana, met als hoofdstad Beverstad genoemd naar de eerste koning van de vijf provincies, vormt samen met de provincies Saliña, Montaña, Bahia en Baranka een koninkrijk. Iedere provincie heeft zijn eigen regering onder leiding van een gouverneur die Shon Rei vertegenwoordigt. Sabana Independiente wil uit het koninkrijk stappen en een republiek worden. Shon Ki is niet naar het buitenland gegaan om er te studeren (in tegenstelling tot Wa), maar heeft altijd op zijn akker gewoond en gewerkt totdat zijn lap grond zo groot werd dat hij lui in dienst moest nemen. Zijn beste arbeiders zijn Franssprekende, zwarte bokken en zijn politieke ambitie is de grondwet te wijzigen opdat de koning meer macht heeft over de provincies.
De Raad van Advies is te verdeeld om tot een eensluidend advies aan de koning te komen. De koning besluit tenslotte om de goudstukken dan maar niet te verdelen en ze in het graf bij de rechtmatige eigenaar bij te zetten.
In het tweede verhaal wordt De Mens geïntroduceerd, Dòspata (tweevoeter). Het verhaal wordt weer ingezet door Shon Ka en Yochi, gewone stervelingen, niets geen vakbondsleider, pastoor of anderszins high society. Terwijl Gran Kolebra (Grote slang) en Gran Djaka (Grote Rat) de put, de gratis watervoorziening, voor de andere dieren ten gelde willen maken, speelt het probleem van de verdwijning van onder andere twee puppies en negen tienervlinders. Niemand gelooft Shon Ka die met eigen ogen een buitengewoon vreemd dier heeft gezien, dat rijzig is, op zijn achterste twee poten loopt, de twee voorpoten gebruikt om elkaar en andere dingen vast te houden, die de mond tegen de ander zijn mond wrijft, met alleen maar haar op het hoofd en niet op de rest van zijn zichtbare lichaam; die niet bloot lopen maar die een tweede huid op hun huid dragen en ook voetbedekking dragen. Ja, de oude leguaan heeft wel eens door haar oma horen vertellen van Tweevoeter, maar dat waren educatieve verhaaltjes, over een boe-dier om je angst in te boezemen.
De angst voor het legendarische wezen dat toch echt aanwezig lijkt te zijn is sterker dan de verontwaardiging over het plan om water niet meer onbetaald te kunnen krijgen, zodat de elkaar bestrijdende dieren beslissen om de strijdbijl onderling te begraven om samen te gaan strijden tegen de vuurmakende kinderen van Prometheus. Maar als aan het eind van het verhaal De Mens even geheimzinnig is verdwenen als die eerst was verschenen, gaat het leven in Sabana weer gewoon verder alsof er niets gebeurd was.

Ariadne Faries
De kaft van het boek laat er geen twijfel over bestaan dat het dierenverhalen betreft. Schedels van verschillende viervoeters liggen op een rij naast elkaar tegen het oevergewas bij een zoutwater binnenmeer, als een moderne variant op een schilderij van James Ensor, de Belgische kunstenaar die zo raak de zotheid van het menselijk verkeer kon schilderen. Naast de fullcolour kaft staan er zestien zwart-wit foto’s van Ariadne Faries in het boek die de verhalen visueel verrijken. Volgens de fotografe is dit onder andere gedaan omdat het een bekend feit is dat er niet zoveel Curaçaoënaars een Papiamentstalig boek kopen als er alleen maar tekst in staat. De lezer van het Antilliaans Dagblad zal haar naam wel herkennen: Voor de rubriek A Face in the Crowd, Een portret van ... maakt zij altijd de foto die bij de tekst van Elodie Heloise wordt afgedrukt.
In het colofon van dit in eigen beheer uitgegeven boek staat ook vermeld dat er een redacteur aan te pas is gekomen. Hispanist en Papiamentist Reginald Römer heeft de redactie gevoerd en mede hierdoor is de spelling en de grammatica (en wellicht ook de vocabulaire) van deze publicatie uiterst verzorgd. Hulde aan een auteur die niet bij een uitgeverij huist, dat hij zelf een redacteur in de arm neemt. Een auteur uit het alternatief circuit als Wilfrido Ortega zou dat ook kunnen overwegen.

Traditie
De twee verhalen in dit goed geschreven en uitermate grappige boek passen in de literaire traditie die is ingezet door de orale verhalen van de sluwe spin Nanzi die geen eigen bezit heeft en geen (eer heeft van zijn) werk omdat het resultaat daarvan toch niet voor hemzelf is, zoals de slaven die hem uit West-Afrika hadden meegenomen, maar die wel slimmer is dan de koning en al zijn kennissen gebruikt of misbruikt om aan eten en status te komen. De traditie is in geschreven vorm in recentere tijd voortgezet door bijvoorbeeld Elis Juliana in zijn Aventura di un Kriki (avonturen van een krekel), die door een scherpe tekening van zijn mede-insecten deze diertjes te kijk zet alsmede zichzelf, en Frank Martinus Arion in zijn verhaal dat in twee talen is verschenen De ibismensmuis, een publicatie van stichting NANA. Het verschil met Juliana is dat Kriki in de ik-vorm is verteld en dat de schrijver ook de ik-figuur bespot, terwijl Kompader de alwetende verteller is die wel de gezagsdragers en iedereen die zich status wil aanmeten, maar niet het gewone volk bespot. Het verschil met Arion is dat weliswaar Arion ook alle hotemetoten te kak zet, maar altijd een edele hoofdfiguur ten tonele voert die een alternatief heeft voor de toekomst. Kompader beschrijft het zoals het is en biedt geen hoop op betere tijden, hij is toeschouwer die aan de kant van de straat zit en de belachelijkheid schetst van het menselijk gedoe, die lijkt te willen zeggen: zo is het nu eenmaal, daar verandert niemand iets aan en omdat het leven kort is kan je er maar beter om lachen. Wat deze auteurs bindt is het literaire peil van hun werk en de bruikbaarheid van hun werk in de hogere klassen van het middelbaar onderwijs.

Elk jaar één?
De eerste publicatie in boekvorm van Kompader verscheen in 2006. Si no yobe lo pinga heeft als ondertitel E soño di Katan en toen werkte Ariadne Faries ook al mee, als fotograaf en grafisch ontwerper. De titel is een spreekwoord dat zoiets betekent als Ik zal iets bereiken, hoe gering het ook mag zijn en de ondertitel betekent de droom van Katan. Katan is een dominante Curaçaose vrouw die haar mening niet onder stoelen of banken steekt. Ze woont in Otrobanda en maakt dagelijks van alles en nog wat mee en zet vaak zelf de boel op stelten. Het is een dun boekje van zestig pagina’s in ruim twintig hoofdstukjes, geschreven in versvorm. Dit debuut is opgedragen aan de twee kinderen van de auteur en aan alle andere Curaçaoënaars van ongeacht welke leeftijd. De avonturen van Katan zijn heel herkenbaar, iedereen heeft wel een Katan in zijn familie of kennissenkring. Leerlingen van havo 4 en hoger genieten van deze literatuur.
Een jaar later verscheen Awa di dos be no sa muha makaku. Zelfde uiterlijk en formaat (12,5 x 20 cm), iets meer bladzijden, weer ruim twintig hoofdstukjes, in verzen van meestal telkens vier versregels, Ariadne Faries verzorgt het grafisch ontwerp, dit keer fotografeert zij niet de illustraties want Wop Sijtsma maakt de tekeningen voor dit boekje over ene Nando, het prototype van de Curaçaose man. De titel (spreekwoord) is te vertalen als een ezel stoot zich in het gemeen geen tweemaal aan dezelfde steen. Ondertitel Nando, e machu kumplidó betekent Nando, het plichtsgetrouwe haantje. De auteur waarschuwt dat gelijkenis met bestaande personen geen toeval is omdat bestaande personen tot ons erfgoed behoren. Nando is met Mirna getrouwd en ze hebben twee kinderen. Nando heeft een eigen bedrijf en de daarbij behorende status in de maatschappij. Zijn zwakke punt is dat hij dierlijk reageert op ritselende rokken en graag de bloemetjes buiten zet, samen met zijn vriend Palu Fè. Zijn gezin lijdt hier nogal onder en protesteert tegen dit macho gedrag wanneer duidelijk wordt dat er een buitenechtelijk broertje (of zusje) aan komt. Dit boekje eindigt een beetje ongeloofwaardig met een sessie van het hele gezin bij de therapeut waarbij alles koek en ei wordt en Nando belooft om nooit meer buiten de pot te pissen. Ondanks dit stichtelijke einde ook erg geslaagd voor de lessen Papiamentu in de bovenbouw van de middelbare school. De boekjes zijn niet gespeend van dubbelzinnigheden en de personages bezigen een idioom dat niet zou klinken uit de mond van een hoogwaardigheidsbekleder.
Vorig jaar (2008) verscheen een ander genre: Komehein ta traha kas pa prikichi buta aden, een spreekwoord om uit te drukken dat je werk doet waar anderen hun voordeel mee kunnen doen. Dit is proza, een boek dat dubbel zo dik is als het vorige, in dierenverhaalvorm. Vanwege het scabreuze karakter minder geschikt voor middelbare scholieren.
Kompader zijn kracht zit hem tot nu toe vooral in de satire. Zal het literaire alterego van Roy Evers, in het dagelijks leven directeur van Curises, in zijn volgende boek weer personen of toestanden bespotten om het bespotten of zal hij een ander genre gaan beoefenen, een held opvoeren die de lezer een uitweg voorspiegelt? We zijn benieuwd. Als de schrijver hetzelfde tempo van publiceren aanhoudt, staat het antwoord wellicht in 2010 al in de rekken.

meer van Roy Evers: www.learnforfun.info

Kompader, Sansaña den Sabana, in eigen beheer uitgegeven, Curaçao, 2009, ISBN 978-99904-0-968-0, met foto’s van Ariadne Faries, 116 blz, formaat 12,5 x 20 cm.

Door Jeroen Heuvel

Pamflet van Jules Marchena

Andere mentaliteit nodig voor autonome status

De nieuwe Curaçaoënaar in een autonoom land. Aan de ondertitel van het onlangs verschenen pamflet van Jules Marchena is duidelijk af te lezen dat de auteur het volk wil vormen tot meewerkende burgers aan het Curaçao van na de staatskundig veranderde structuur. Hoewel dat nogal een aanmatigende wens is zijn veel mensen het met de auteur eens dat op de eerste plaats de mentaliteit van de mensen hier moet veranderen. Hieronder volgt een bespreking van de Papiamentstalig publicatie gevolgd door de vraag welke doelgroep de auteur in gedachten zou hebben gehad.

Jules Marchena is geen onbekende. Hij schrijft bijdragen over Papiamentu poëzie die regelmatig in Het Antilliaans Dagblad de weekendbijlage verschijnen, onder de titel Passie onder de Zon. Minder bekend is dat Marchena ook over andere liefdes publiceert, maar dan in het Papiamentu: over voetbal en mental training daarbij, over het huwelijk en de opstelling van de partners hierin en over de kracht van positief denken, hoewel hij in het Papiamentu dat pamflet de mogelijk tot verwarring leidende titel Poder di Positivismo heeft meegegeven. Het gebruik van de term positivisme, ook de grootste bank die onze vriend beweert te zijn doet dat, hanteert hij hier verkeerd. Positivisme betekent niet: positief denken en de eventueel daarbij horende spirituele opstelling; positivisme is een richting in de filosofie die het gebied van het weten bepaalt tot wat met de vijf (niet meer) zintuigen kan waargenomen worden, en die bij de daaruit afleidbare wetmatigheden, ook op het gebied van de moraliteit, blijft staan, zonder zich te laten leiden door het bovenzinnelijke. Dus zijn boekje heeft niets met deze wijsbegeerte te maken. Maar dit terzijde. Wat staat er in onderhavig pamflet, dat gesponsord is door fundashon ‘Paps’ Capriles?

In het voorwoord van prof. dr. ing. Valdemar Marcha schrijft hij dat hij ,,bijzonder tevreden is dat Jules Marchena zich mengt in al het geschreeuw en geruzie over modellen voor en juridische processen over de herstructurering, omdat hij Marchena beschouwt als een groot kenner van zijn volk en Curaçaoënaar tot in het diepst van zijn ziel.” Hij legt helaas niet uit wat dan wel een yu di Kòrsou is. De nieuwe mentaliteit is nodig omdat ,,we niet langer door kunnen gaan met de zelfde traditionele manier van denken. We moeten onszelf bekeren of omvormen tot burgers met een veel hoger moreel, intellectueel en religieus niveau. Deze verandering hangt van onszelf af; wij hebben dat in eigen hand.”

In de inleiding schrijft Marchena dat hij wil praten over het fundament voor een succesvolle toekomst: de MENS, de nieuwe yu di Kòrsou. Uitgangspunt is dat ,,wij een schepsel Gods zijn, geschapen naar Zijn beeld.” Mijn vraag is dan: en al de criminelen dan? Marchena komt met het antwoord op bladzijde 6: ,,Maar er treedt een complicatie in ons leven, omdat wij ook een EGO hebben. Ons EGO is het plantaardig-dierlijk deel in ons.” Ik ben hier niet tevreden mee, want dit is al een contradictie met zijn uitgangspunt. Maar we blijven bij het boekje van Marchena. ,,Eén van de belangrijkste eigenschappen van het EGO is ANGST!” In de laatste zin van zijn inleiding concludeert de auteur dat hij ,,met eilandkind verwijst naar iemand die in een fase is aangekomen waar hij geleerd heeft zijn EGO tot op zekere hoogte te beheersen.”

De kern van de publicatie bestaat uit vier delen. Elk deel behandelt een aspect van het mens zijn. Achtereenvolgens zijn dat Jij en jezelf (blz 9-23), Jij en je naaste (24-28), Jij en je maatschappij (29-36)en tenslotte Jij en je dromen (37-38). In deel 1 behandelt hij de basisvoorwaarden voor geluk en succes, de wet van de aantrekkingskracht, positief denken, van jezelf houden en het wekken van de reus in jezelf. Deel 2 gaat over verbale communicatie met de ander. In deel 3 beschrijft hij zijn visie van de Nieuwe Curaçaoënaar. Hij doet dat heel anders dan bij voorbeeld Barche Baromeo die in zijn roman E Parto droomt over de mentaliteitsverandering die 30 mei 1969 volgens hem teweeg zou brengen; zie hierover het artikel van Erich Zielinski dat op 29 mei jongstleden in het Antilliaans Dagblad heeft gestaan. Marchena herhaalt allerlei kenmerken die ook in het tripartiet overlegmodel staan dat de Kolaborativo die begin 2002 is ontstaan met vertegenwoordigers van werkgeversorganisaties, vakbonden en overheid. Uitvloeisel daarvan is bij voorbeeld de conferentie van 18 januari 2008 in het WTC dat heeft geresulteerd in het herculisch plan: Labor Force Development Policy and structural Proposal. In ‘Hoezo dialoog?’ van Catrien Ariëns, een documentaire over de sociale dialoog op Curaçao en de noodzakelijkheid van samenwerking om tot veranderingen te komen, komen veel mensen aan bod die zoals Marchena het beste voorhebben met dit eiland waar binnenkort het ei afvalt.
Het boekje besluit met enkele imaginatie en bewustzijnsoefeningen. Storend is dat taalliefhebber Marchena daarin Amerikaanse woorden als strong en boost gebruikt, terwijl hij daar het Papiamentu fuerte en empuhe had kunnen gebruiken.

Voor wie?
Veel mensen hebben een mening over het veranderen van de mentaliteit van mensen die op Curaçao wonen, wil de toekomst voor de bevolking van Curaçao beter worden. Veel mensen denken er al over na, zijn zich er al bewust van. Marchena verwoordt de mening of delen daarvan van veel hier woonachtige of geboren mensen. Voor wie heeft Marchena zijn pamflet dan geschreven? Volgens de eerste zin in het voorwoord is deze publicatie geschreven voor ons volk (nos pueblo) en in zijn laatste zin wenst prof. dr. ing. Valdemar Marcha dat iedereen die van Curaçao houdt het zal lezen. Ik vraag me af of het niet een overbodige publicatie is. Koopt iemand die niet wil dat de mentaliteit verandert dit? Is niet iedereen die het ,,goed voorheeft met het bijna nieuwe land” al lang allerlei boeken, pamfletten, essays, artikelen en argumenten aan het lezen, in welke taal dan ook. Of is het bestemd voor analfabeten? In dit boekje staat niets dat waarde toevoegt aan de lokale situatie. Begrijp me niet verkeerd: er is niets - tot weinig - mis met de inhoud van Mentalidat i outonomia, maar wie gaat dit lezen? Ik zou graag willen dat ik het kon aanbevelen voor de middelbare scholen, maar daarvoor is de vormgeving veel te saai, alleen maar tekst.

Nee, Jules, ik lees je ‘Passie onder de Zon’ altijd met veel plezier. Ik kijk dan ook uit naar je volgende leesverslag van Antilliaanse gedichten, daar staat altijd wel iets nieuws in, daarmee bekoor je me en bekeer je me zelfs in de strikte zin van het woord, omdat ik dan anders, verrijkt, het gedicht lees. Maar waarom je nou een drang om mijn mentaliteit te bekeren hebt gepubliceerd ...?